21-07-2015 - Kennispagina uit het dossier Duurzaamheid over bamboe.

Bamboe is een interessant materiaal. Het was het eerste gewas dat in Hiroshima weer groeide nadat de atoombom gevallen was in 1945. Thomas Edison gebruikte tijdens zijn eerste experimenten met de gloeilamp een gloeidraad van bamboe en met succes. Tegenwoordig wordt bamboe voornamelijk als duurzaam materiaal ingezet door (binnenhuis)architecten, productontwerpers en designers.

Zo is het bamboeparket intussen een vertrouwde verschijning in het assortiment van de vloerenspecialist. Bekende producttoepassingen zijn de gelamineerde bamboestoel van Michael McDonough en de computerbehuizing van Dell en Asus. En ook de gebouwen van de met de Prins Clausprijs onderscheiden architect Simón Vélez uit Colombia zijn wereldberoemd.

Dichter bij huis was design met bamboe te vinden tijdens de workshop 'Dutch design meets bamboo', waaraan enkele vooraanstaande Nederlandse productontwerpers deelnamen. In deze workshop werden o.a. meubilair, een doodskist en kleerhangers vormgegeven. Natuurlijk kun je ook massageproduceerde schaaltjes en snijplanken van bamboe vinden in de eerste de beste HEMA of Xenos.

Een natuurlijk materiaal

Hoewel bamboe vaak voor hout wordt aangezien is het een grassoort. Dat is ook af te leiden uit de wetenschappelijke classificatie van bamboe: de officiële Latijnse naam voor bamboe is Bambuseae, een tribus van de grassen (Gramineae oftewel Poaceae). De populairdere naam bamboe komt oorspronkelijk uit het Maleis.

Er bestaan meer dan duizend verschillende soorten bamboe. De afmetingen verschillen enorm per soort. De stamlengte kan variëren van enkele centimeters tot vijfendertig meter, terwijl de stamdiameter ligt tussen enkele millimeters en vijfentwintig centimeter. Bamboestammen zijn vaak hol met aan de buitenkant de sterkste vezels. De holle ruimtes worden in de lengte onderbroken door zogenaamde knopen (verdikkingen) waar aan de buitenkant bladeren aanhechten. Als gekeken wordt naar alleen de sterkte dan kan gezegd worden dat de natuur met bamboe een efficiënt ontwerp heeft geleverd. Door zijn structuur is bamboe zeer licht, maar sterker dan staal.

Het is dan ook niet gek dat het in Azië vaak wordt ingezet als materiaal om steigers van te bouwen. In het westen wordt bamboe minder vaak toegepast. Zag je vroeger alleen bamboemeubilair van Aziatische makelij, tegenwoordig kom je bamboe steeds vaker tegen in de winkel, verwerkt in een grote verscheidenheid aan producten.

Industrieel bamboe

In de afgelopen jaren heeft het bamboeproductieproces een grote ontwikkeling doorgemaakt. Door de introductie van nieuwe technieken en de steeds toenemende kwaliteit van het halffabrikaat heeft het materiaal een vlucht genomen op de Europese markt.

Een belangrijke eis aan het materiaal is dat het lang meegaat en dat is nog niet zo eenvoudig in het Nederlandse klimaat. In de open lucht valt onbehandeld bamboe ten prooi aan insecten en schimmels, waardoor de mechanische en esthetische eigenschappen drastisch verminderen. Het conserveren van bamboe zal de levensduur en daarmee de economische waarde doen toenemen. Hoewel de kostprijs toeneemt met dertig procent, kan de levensduur verlengd worden van één tot drie jaar naar vijftien jaar voor buitentoepassingen. Er zijn diverse conserveringsmethoden beschikbaar die variëren van het eenvoudig drogen van bamboe tot het chemisch preserveren van het materiaal.

Na het conserveren moet het bamboe ook bewerkt worden. Gelamineerd bamboe is een van de halffabrikaten die momenteel ruimschoots verkrijgbaar zijn. Het productieproces hiervan bestaat uit het splijten van de holle bamboestam over de lengte in strippen. Deze strippen worden geschaafd, tot ze allemaal een doorsnede met een rechthoekige vorm hebben. Om van de gelijkvormige latjes plaatmateriaal te maken moeten de strips aan elkaar gelijmd worden. De verschillende platen worden op elkaar geperst, zodat je een gelamineerd plaatmateriaal krijgt. Door de oriëntatie van de verschillende lagen plaatmateriaal kan het eindresultaat worden beïnvloed.

Duurzaam materiaal

Een andere reden voor de toegenomen populariteit is het feit dat bamboe als een duurzaam materiaal bekend staat. Dit komt voornamelijk doordat het als een milieuvriendelijkere vervanger van (hard)hout kan worden gezien. Een van de redeneringen hierachter is dat bamboe veel sneller groeit dan hout en daardoor in dezelfde tijd meer materiaal oplevert. Er zijn waarnemingen bekend van een bamboesoort met een groeisnelheid van een meter per dag.

Andere duurzame voordelen zijn dat met het aanplanten ervan bodemerosie kan worden tegengegaan (het uitgebreide wortelsysteem zorgt voor een stabiele grond), droogte kan worden tegengegaan door het vasthouden van water en dat bamboe veel CO2 opneemt wat weer positief is voor het broeikaseffect. Tot slot is bamboe ook goed voor de fauna. Niet alleen de met uitsterven bedreigde panda houdt zich op in bamboebossen, ook diverse vogels, apen en everzwijnen zijn afhankelijk van deze grassoort.

Naast de milieuvoordelen kan bamboe ook maatschappelijk interessant zijn. Omdat bamboe overal ter wereld groeit, is het materiaal ruimschoots voorradig in ontwikkelingslanden. Het zogenaamde 'poor man's wood' is met goedkope gereedschappen en eenvoudige aan te leren technieken te bewerken. Bamboe leent zich dus uitstekend voor grassroot-projecten ter bestrijding van armoede op het platteland.

Tegenstrijdig

Maar hoe duurzaam is bamboe nou eigenlijk echt? De hierboven beschreven voordelen lijken alleen maar te pleiten voor het inzetten van bamboe waar mogelijk. Er wordt echter vergeten dat er ook een donkere kant aan het verhaal zit. Deze heeft vooral betrekking op bamboe dat industrieel vervaardigd is. Belangrijke energieverslindende processen in de levenscyclus van industrieel bamboe zijn: de conserveringstechnieken, het grote aantal productiestappen dat nodig is en het transport vanuit Azië naar Nederland. Daarnaast worden er, afhankelijk van het productieproces, milieuonvriendelijke stoffen gebruikt, zoals lijm, conserveringsmiddelen en vulmiddelen. En dan hebben we het nog niet eens gehad over het afval dat achterblijft als gevolg van het splijten, schaven en schuren.

In een wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd aan de Technische Universiteit van Delft is de duurzaamheid van verschillend bamboeplaatmateriaal vergeleken met dat van hout. Door middel van een analyse van de levenscyclus (LCA) is een vergelijking van de milieuscores gemaakt op basis van de energieconsumptie, het materiaalgebruik, de emissies, enz. tijdens productie. Hieruit kwam naar voren dat het bamboeplaatmateriaal niet dezelfde grote milieuvoordelen heeft als de bamboestam en in vergelijking met plaatmateriaal van hout soms zelfs slechter scoort. Bamboe is dus het minst schadelijk als het wordt ingezet in zijn meest natuurlijk vorm (als stam) en dan nog het liefst in de regio waar het geoogst wordt.

Dit betekent overigens niet dat bamboe een te vermijden materiaal is. Er moet echter goed nagedacht worden over het inzetten van dit materiaal per productontwerp. Bamboe is en blijft een (snel) hernieuwbare grondstof. Als je daarbij optelt dat hout als inzetbaar materiaal steeds schaarser wordt en dat er met de kap van hardhout meer oerbossen verdwijnen, lijkt bamboe een interessant alternatief. 

Auteur: Thies Timmermans