11-04-2013 - Op 30 april doet Konining Beatrix afstand van de troon. Het is weer 'oranje boven' in reclame en design. Wat mag wel, en wat niet?

Toen de koningin bekend maakte te zullen aftreden ging het hart van menig reclamemaker sneller kloppen. Onmiddellijk werden we getrakteerd op een aantal mooie inhakers. 'Laat de nieuwe vorst maar komen' bij een kop erwtensoep van Unox met een link naar de juist ingezette dooi. Bavaria die met een knipoog naar Prins Pils de troon verving voor een barkruk: 'Zo.' Op zo'n moment durven adverteerders vaak een stapje verder te gaan.

Ook veel product- en verpakkingsontwerpers zien hun kans schoon. Bij de BNO komen hier opeens opvallend meer vragen over binnen. Zolang het blijft bij een algemene verwijzing naar het koningshuis is veel mogelijk. De kleur oranje, kroontjes, vlaggetjes etc. kunnen in beginsel uiteraard zonder probleem gebruikt worden. Pudding mag ook gerust (tijdelijk) 'koningspudding' heten. Let wel op met het gebruik van de oranje strik en wek niet de indruk dat het gaat om een door het Nationaal Comité erkende activiteit. Veel vragen gaan over het afbeelden van de leden van het Koninklijke Huis (of look-a-likes) en het gebruik van hun namen. Mag dat zomaar?

Verzilverbare populariteit?

De algemene regel is dat bekende personen zich op basis van hun zogenaamde 'verzilverbare populariteit' kunnen verzetten tegen het gebruik van hun portret en naam in een commerciële context. Maar van politici en leden van het Koninklijke Huis wordt nu juist gezegd dat zij vanwege de aard van hun functies niet worden geacht mee te werken aan commerciële uitingen. Zij hebben dus geen commercieel belang om zich tegen een inhaakcampagne te verzetten. Het zonder toestemming gebruiken van een lid van het Koninklijk Huis kan wel een inbreuk op hun privacy tot gevolg hebben. Daarvan is sprake als het publiek zal denken dat het betreffende koningshuislid medewerking heeft verleend en de campagne of het product ondersteunt. Dat biedt ruimte. Want zal het publiek nu echt snel denken dat Beatrix of Willem-Alexander aan zo'n inhaker hebben meegewerkt? Natuurlijk niet.

Juridisch addertje

Toch zit er nog een juridisch addertje onder het gras. In 2005 oordeelde de rechtbank Amsterdam dat een tekening (ook een portret) van onze toenmalige minister-president Jan Peter Balkenende in een Kijkshop campagne niet mocht worden gebruikt. Kijkshop beeldde hem in de moederdagcampagne als kleuter af met de tekst: 'Zonder verkoper shopt J-Peetje goedkoper'. Het publiek heeft destijds heus niet gedacht dat Balkenende hiervoor toestemming aan de Kijkshop heeft gegeven. Toch vond de rechtbank een (onbewuste) associatie tussen Kijkshop en Balkenende bij het publiek al voldoende om de uiting te verbieden. De rechtbank zal in dit geval hebben meegewogen dat de afbeelding als peuter en het gebruik van de voornaam J-Peetje vrij denigrerend zijn.

Het blijft dus altijd oppassen met het gebruik van portretten en namen van leden van het Koninklijke Huis. Alle omstandigheden spelen mee. Bij een eenmalige, korte en ludieke actie lijken de risico's beperkt. De Rijksvoorlichtingsdienst lijkt dan minder snel geneigd daartegen op te treden. Naar mijn weten houden zij zich tot nu toe koest. Let er wel op dat de uiting niet denigrerend is en het publiek geen blijk van ondersteuning veronderstelt. Bij het gebruik van portretten en namen op producten die langdurig commercieel geëxploiteerd worden ligt dat anders. Dan is het risico veel groter dat de RVD actie onderneemt en ligt een verbod veel sneller op de loer.

Hopelijk wordt de soep niet zo heet gegeten en vindt het Koningshuis het allemaal wel best. Zorg in ieder geval dat een opdrachtgever van eventuele risico's op de hoogte is en jij als ontwerper niet aansprakelijk bent mocht het toch misgaan.

Kim Braber

Beeld: verpakkingsontwerp voor de Tango Mango Kwarktaart van Dr. Oetker door SOGOOD, en enkele inhakers uit de reclame

Portretrecht