21-07-2015 - Kennispagina uit het dossier Duurzaamheid over karton.

Je oud papier één keer in de maand op straat zetten. Wat voor de Nederlander inmiddels heel normaal is, is in de rest van de wereld nog niet zo vanzelfsprekend. Nederland behoort met 79% inzameling en hergebruik tot de Europese koplopers in papierrecycling. Het is dan ook logisch dat papier of karton door ontwerpers vaak wordt aangewezen als een duurzaam materiaal bij uitstek.

Wat is karton?

Tussen 1870 en 1970 was het voornamelijk strokarton dat geproduceerd werd. Zoals de naam doet vermoeden, wordt het gemaakt van het restproduct stro. Het epicentrum van de strokartonproductie lag in de noordelijke provincies Groningen en Friesland en in de aangrenzende Duitse provincies. Typerend aan strokarton is de duidelijk zichtbare vezel.

Tegenwoordig is oud papier de basisgrondstof van karton. De definitie van karton is: 'Materiaal dat kan worden gedefinieerd als papier, echter met een grotere massa per oppervlak (150-600 g/m2), waardoor de stijfheid groter is dan bij papier.' Onder deze definitie vallen veel verschillende soorten karton. De bekendste daarvan zijn: vouwkarton, golfkarton, massiefkarton en honingraatkarton.

De term vouwkarton wordt voornamelijk gebruikt voor karton waarbij het gewicht ligt tussen de 150 en 600 g/m2. Bij nog zwaarder karton spreekt men van massief karton. Vouwkarton bestaat uit meerdere lagen cellulosevezels afkomstig van oud papier houtslijp en/of cellulose. De bovenzijde is vrijwel altijd voorzien van een coating of strijklaag waardoor het uitstekend te bedrukken is met diverse technieken als offset, diepdruk en flexodruk. Het pak hagelslag op je ontbijttafel is één van de consumentenverpakkingen waarvoor vouwkarton voornamelijk wordt gebruikt.

Massiefkarton bestaat uit verschillende lagen grijs karton die zijn gemaakt van gerecycled papier en karton. Aan de boven- en onderzijde wordt een laag wit of bruin papier geplakt met vochtwerende eigenschappen. Daardoor behoudt massief karton langer zijn stevigheid in vochtige omstandigheden. Er kan ook een PE-coating worden aangebracht om het karton nog beter bestendig te maken tegen vocht. Omdat het materiaal veel langer meegaat, wordt het vaak gebruikt in verpakkingsmateriaal dat wereldwijd verzonden wordt. Dit in tegenstelling tot golfkarton dat gemiddeld slechts wordt afgezet in een straal van 350 km.

Golfkarton bestaat net als honingraatkarton uit meerdere lagen papier waarbij de oriëntatie van het papier per laag verschilt. Golfkarton bestaat uit minstens drie lagen, namelijk twee dekbanen van vlak papier met daartussen een s-vormige gegolfde laag papier ertussen. Het gegolfde laag papier is op het contactpunten aan de buitenste lagen gelijmd. Typisch voor golfkarton is dat het zeer stijf is in de richting haaks op het gegolfde papier, maar juist heel buigzaam in de richting van de golf.

Honingraatkarton is één van de laatst ontwikkelende soort. De naam slaat op de manier waarop het materiaal is opgebouwd. Er wordt namelijk gebruik gemaakt van een sandwichconstructie bestaande uit twee vlakke platen en een kartonnen kern opgedeeld in vele zeshoekige cellen dat lijkt op honingraatmotief. Omdat de kern loodrecht op de vlakke platen is georiënteerd, is honingraatkarton erg sterk. Het kan een verticale druk van 40 ton/m2 verdragen.

Productieproces

Dat karton een natuurlijk materiaal is – het komt immers van bomen – weet iedereen. Maar het was toch de mens die papier heeft uitgevonden? In de natuur wordt papier echter ook gemaakt door diverse insecten en vogels. De papierwesp maakt bijvoorbeeld zijn nest van een papierachtig materiaal. De grondstof hiervoor produceert hij zelf: door verzamelde vezels van dood bomen- en platenmateriaal te vermengen met zijn speeksel.

In tegenstelling tot het recept van de wesp is het hoofdingrediënt van het door ons gebruikte papier voornamelijk gerecycled papier. Naast oud papier worden ook vezels, water, kleurstoffen en zetmeel gebruikt. In Nederland bestond in 2008 slechts 25 procent van de papiergrondstof uit verse vezels van bomen, terwijl dat in 1960 nog 80 procent was. Dit aandeel zal in de toekomst echter niet naar nul kunnen worden gereduceerd. Papier kan namelijk niet oneindig gerecycled worden: na zes tot zeven cycli wordt de vezel te kort. Er zijn dan weer nieuwe lange verse houtvezels nodig.

Een soortgelijk productieproces als dat van de wesp vindt ook plaats in de zeven (2008) kartonfabrieken die Nederland rijk is. Een kartonfabriek bestaat uit twee gedeelten: de stofbereiding en de kartonmachine. In de voorbereiding wordt een waterachtige pulp gemaakt. De papierpulp kan bestaan uit verse houtvezels, oud papier of een mengsel daarvan. Hieraan worden diverse vul- en hulpstoffen toegevoegd, zoals klei en hars. Tevens wordt het mengsel van verontreinigingen ontdaan. Het resultaat wordt in de kartonmachine tot karton verwerkt.

Populair

Karton is populair materiaal bij ontwerpers. Het is relatief goedkoop, gemakkelijk te bewerken en ook eenvoudig te bedrukken. Vanwege de relatief beperkte houdbaarheid, de prijs en de makkelijke recyclebaarheid wordt karton meestal ingezet voor producten met een korte gebruiksduur, zoals verpakkingsmaterialen. Je kunt het echter steeds vaker aantreffen in andere toepassingen: fietsen, serviesgoed, kandelaars, meubilair, boten, woningen, verfblikken, enz. Een bekend voorbeeld is de Wiggle Chair van Frank Gehry, die deze stoel al in 1972 ontwikkelde. In Nederlands is de ontwerper David Graas veel met karton bezig. Hij ontwierp onder meer de 'Finish It Yourself' (FIY) stoel en de 'Not a box'-lamp van karton.

Ook in duurzaamheidsland wordt karton interessant gevonden. Zeker in een land als Nederland, waar de recycling van oud papier goed geregeld is, heeft karton een duurzaam stempel opgedrukt gekregen. Naast de goede mogelijkheid tot recycling speelt ook het feit mee dat papier en karton van een hernieuwbare grondstof zijn gemaakt, namelijk hout. Een hernieuwbare grondstof heeft een natuurlijke, onuitputtelijk bron en is composteerbaar en wereldwijd lokaal beschikbaar. Bron van de natuurlijke papiergrondstof is de boom. Het is dan ook niet gek dat het bosbeheer een grote rol speelt in de bepaling van de milieuvriendelijkheid van karton en papier. Nederland is samen met het Verenigd Koninkrijk en Duitsland koploper bij het gebruik van duurzaam hout. Papier met een FSC- of PEFC-logo is dan ook ruimschoots verkrijgbaar.

Er klinken echter ook andere geluiden over de milieuvriendelijkheid van papier en karton. In de Verenigde Staten is de papierindustrie de op vier na grootste industrie die bijdraagt aan het broeikaseffect. Daarnaast wordt het recyclen van papier en het gebruik van alleen maar FSC-hout als grondstof nog niet overal toegepast. Hierdoor verdwijnen er (oer)bossen zonder dat er nieuwe voor in de plaats worden geplant. 's-Werelds bossen herbergen ook 50 procent van het totaal aan CO2. Door het kappen van deze bossen, komt dit gas weer vrij, wat het broeikaseffect versterkt. 

Auteur: Thies Timmermans