21-07-2015 - Kennispagina uit het dossier Duurzaamheid over kurk.

Er is tot op heden geen synthetisch materiaal op de markt verschenen dat vergelijkbare eigenschappen heeft als kurk. Doordat kurk veel lucht bevat heeft het een lage dichtheid – het drijft –, isoleert het geluid en warmte, is het daarnaast waterdicht, schokabsorberend, zeer flexibel en heeft het een uniek uiterlijk. Daarnaast is kurk een hernieuwbaar materiaal dat niet heel ver hier vandaan elk jaar in grote hoeveelheden wordt geoogst.

Productie

In Portugal en Spanje bevindt zich 55% van de totale hoeveelheid kurkeiken op de wereld. Het overige percentage bevindt zich in vergelijkbare klimaten, maar zeer verspreid, waardoor Portugal en Spanje verantwoordelijk zijn voor zo’n 77% van de wereldwijde kurkproductie. Met name in Portugal heeft de kurkindustrie zich sterk ontwikkeld: met 32% van het totaal aan kurkbossen op aarde op haar grondgebied verzorgt het land 51% van de wereldwijde kurkproductie. Naast het feit dat deze kurkbossen direct en indirect werk bieden aan zo’n 100.000 Portugezen, zorgen de eiken voor de opname van 5 miljoen ton CO2 per jaar, ofwel zo’n 5% van de CO2 uitstoot van Portugal. Daarnaast neemt de kurkeik een belangrijke plaats in binnen zijn mediterrane ecosyteem: hij draagt bij aan het behoud van een unieke biodiversiteit en het tegengaan van verwoestijning. Daarom zijn de kurkbossen op het Ibirisch schiereiland die voor de kurkproductie gebruikt worden over het algemeen FSC gecertificeerd.

Al in de oudheid werden de gunstige eigenschappen van de bast van de kurkeik ontdekt: het drijvend vermogen, de isolerende werking en flexibiliteit van het materiaal werden in allerlei toepassingen verwerkt. Kurk is echter met name bekend geworden als wijnstopper en hiervoor wordt tot op heden nog steeds 60% van alle geoogste kurk gebruikt.

Een kurkeik heeft een levensverwachting van zo’n 200 jaar; de bast heeft na 40 jaar de juiste eigenschappen om als wijnstopper te dienen. De bast wordt in de lente en zomer van de boom verwijderd en is daarna elke 9 jaar rijp genoeg om te oogsten. Daarmee ‘produceert’ een kurkeik gemiddeld 16 keer in zijn leven een hoeveelheid kurk. Een bijkomend voordeel van het verwijderen van de bast is dat de kurkeik vervolgens extra hard moet werken om zichzelf van een nieuwe huid te voorzien, hetgeen zorgt voor een stijging van de opnamecapaciteit van CO2.

Geen afval

Uit de bast worden vervolgens de wijnstoppers gestanst. Het overige materiaal wordt vermalen tot kurkgranulaat en het poeder wat hierbij ontstaat wordt gebruikt als brandstof voor de verdere verwerking van het granulaat. Zo wordt 100% van de geoogste bast benut. Omdat de verwerking van het granulaat relatief weinig energie kost, kan het poeder voor een belangrijk aandeel in de energievoorziening van deze processen zorgen.

Kurkagglomeraat

Het grootste deel van het kurkgranulaat wordt na toevoeging van een bindmiddel samengeperst tot blokken, die kurkagglomeraat worden genoemd. De blokken worden vervolgens in allerlei diktes gezaagd en toegepast in bijvoorbeeld vloeren, prikborden, sandwichpanelen en kozijnen. Ook wordt kurkagglomeraat veel toegepast in de orthopedische wereld in de vorm van schoenzolen en voetbedden. Hierbij wordt uit een blok kurkagglomeraat de gewenste vorm gefreesd.

Daarnaast wordt kurkagglomeraat ook meer en meer toegepast in de meubelindustrie. Een bekend voorbeeld hiervan zijn de kurken krukjes van Jasper Morrison voor Vitra. Deze producten zijn opgebouwd uit verschillende blokken agglomeraat, die door een draaibank de juiste vorm hebben gekregen en vervolgens op elkaar zijn gelijmd.

Kurkagglomeraat bestaat voor een paar procent uit bindmiddel, waar over het algemeen polyurethaan (PU) voor wordt gekozen. De keuze voor een natuurlijk bindmiddel behoort tegenwoordig ook tot de mogelijkheden.

Verder is dit materiaal in velerlei dichtheden verkrijgbaar, afhankelijk van de toepassing. Een hogere dichtheid wordt bereikt door meer kurkgranulaat in de mal te persen; dit leidt ook tot een hogere prijs.

Kurk en thermoplasten

Een ander bindmiddel dat kan worden toegevoegd aan het granulaat is een thermoplast, waardoor het mogelijk is om kurk te spuitgieten en te extruderen. Een dergelijke mix kan voor 90% uit kurk bestaan, wat een gewichtsbesparing van zo’n 40% kan opleveren. Toepassingen hiervan zijn terug te vinden in de handgrepen van bijvoorbeeld keukengerei, gereedschap en skistokken. Daarnaast is ook een aantal rotatiegietbedrijven begonnen met experimenten om kurk toe te voegen aan hun kunststof. Hierbij zijn toevoegingen van ongeveer 20% mogelijk.

Geëxpandeerd agglomeraat

Wanneer kurkgranulaat bij een temperatuur van 360 graden Celcius met stoom wordt behandeld, expanderen de kurkcellen en komt er een natuurlijk bindmiddel vrij. De granulaatdeeltjes nemen in volume toe en drukken zichzelf tegen elkaar aan. Op deze manier ontstaan er dikke blokken materiaal die vervolgens in dunnere lagen worden gezaagd of in allerlei vormen worden gefreesd. Het materiaal heet geëxpandeerd agglomeraat en wordt veel toegepast als isolatiemateriaal in de bouw. Hetzelfde materiaal maar met een hogere dichtheid is toegepast in de tafeltjes van Jasper Morrison voor Moooi.

Duurzaam materiaal

Het hoofdbestanddeel van de hiervoor genoemde materialen is een hernieuwbaar materiaal dat FSC wordt geteeld. Bij de verdere verwerking, die relatief weinig energie kost, komen geen schadelijke stoffen vrij en ontstaat er geen afval. Omdat de productie veelal in Europa plaatsvindt en het materiaal weinig weegt is de milieu-impact van het transport relatief laag. Door het toevoegen van een natuurlijk bindmiddel krijg je een biologisch afbreekbare samenstelling die volledig onschadelijk is voor de leefomgeving.

Kurk werd daarnaast in veel landen in het verleden en nu nog steeds ingezameld en gerecycled. Ook in Nederland zijn er plannen om kurk apart te gaan inzamelen. Aangezien al het glaswerk wordt ingezameld en gesorteerd, lijkt de stap om hier de kurken wijnstoppers uit te filteren niet groot. Het probleem is echter wel dat de opkomst van de kunststof wijnstopper deze filtering er niet makkelijker op maakt.

Dat kurk een uniek materiaal is mag wel duidelijk zijn, maar het is niet goedkoop. Door het echter toe te passen in producten waarbij een bepaalde eigenschap van het materiaal kan worden uitgebuit, kan het echter zeer goed concurreren met andere materialen.

Auteur:  Jurre Groenenboom
Foto's: Jos van de Kasteele