29-03-2012 - Streven naar de conflictvrije telefoon. 

Na bloedvrije diamanten, slaafvrije chocola en eerlijke koffie kunnen we nu ook streven naar de conflictvrije telefoon. Een groeiend aantal organisaties tracht een eind te maken aan de financiering van de gruwelijke burgeroorlog in Congo via de mineralen die in vrijwel alle elektronica aanwezig zijn.

In Oost-Congo is al jaren een slepend conflict aan de gang tussen verschillende groeperingen die zorgen voor grote ellende onder de bevolking in de vorm van moordpartijen, massale verkrachtingen, plunderingen en marteling. Gewapende milities gebruiken opbrengsten uit mijnen om hun gewelddadigheden te financieren. De mineralen uit deze mijnen komen uiteindelijk terecht in telefoons, laptops en elektrische auto's.

Wetgeving
Als het aan president Obama ligt wordt de link tussen onze elektronica en de oorlog in Congo verbroken. In de VS treedt dit jaar een wet in werking die beursgenoteerde bedrijven dwingt om te onderzoeken én te openbaren of ze tin, coltan, wolfraam of goud uit Congo of één van de omliggende landen gebruiken in hun producten. Zo ja, dan moeten ze actie ondernemen om te voorkomen dat ze hiermee gewapende groepen in Congo financieren. De wet zou afgelopen april worden geïmplementeerd, maar werd op het laatste moment uitgesteld naar later dit jaar. Wellicht een gevolg van protesten van elektronicabedrijven die niet blij zijn met verplichte ketentransparantie. Ook in Europa is een wet in de maak die het gebruik van conflictmineralen aan banden legt.

Broodwinning
Veel bedrijven zeggen dat het onmogelijk is om te achterhalen waar de mineralen in hun elektronica vandaan komen. Telefoonproducent AT&T schatte in dat ze langs vijfendertig producenten, zestig onderdelenleveranciers, meer dan duizend materialenleveranciers en een onbekend aantal makelaars en distributeurs zouden moeten gaan om de vier in de wet genoemde mineralen in een telefoon op te sporen tot aan de mijn. Omdat het controleren van de keten zo moeilijk is en bedrijven bovendien niet graag bekend willen staan als inkopers van oorlogsmineralen, voorspellen velen dat de wet in feite zal neerkomen op een boycot van mineralen uit Congo. Zij lijken hierin gelijk te krijgen. Vooruitlopend op de wetgeving heeft een aantal grote elektronicaconcerns, waaronder Apple, RIM en Microsoft, beloofd geen leveranciers meer te kiezen die Congolese mineralen inkopen. Dit laten ze controleren door de organisatie Conflict Free Smelter Program. Ontwikkelingsorganisaties rapporteren dat sindsdien honderdduizenden mijnwerkers en hun familie zonder broodwinning zijn komen te zitten.

Labeling
De Congolese regering wil dat multinationals mineralen kunnen blijven inkopen en is naarstig bezig met het opzetten van een labelingsysteem. Dit systeem moet ervoor zorgen dat de herkomst van mineralen tot een bepaalde mijn is te traceren en dat legitieme mijnen, waarvan de opbrengsten niet in de zakken van milities verdwijnen, worden gecertificeerd. Dit systeem is echter nog niet werkend en het zal nog wel even duren voordat je elektronicacomponenten met een 'conflictvrij' stempel uit de catalogus kunt kiezen.

Bloedvrij ontwerpen
Wat kan een ontwerper ondertussen doen om bloedvrije elektronica te ontwerpen? Voorlopig vrij weinig. Op dit moment is het praktisch onmogelijk om na te gaan of een bepaald elektronisch component mineralen bevat uit Congo. Alleen multinationals hebben bovendien de inkoopkracht om bij smelterijen af te dwingen dat ze hun metaal niet uit bepaalde gebieden halen.

Is het dan mogelijk om de materialen gewoon helemaal niet te gebruiken? Ook dat is geen eenvoudige opgave. De verschillende mineralen hebben specifieke toepassingen in bepaalde elektronische componenten, waar niet zomaar alternatieven voor beschikbaar zijn. Coltan wordt bijvoorbeeld gebruikt in kleine condensatoren die geschikt zijn voor compacte batterijen voor elektronica, zoals mobieltjes.

Fairphone
Een complex probleem dus, waar je als ontwerper weinig grip op hebt. Mocht je toch oplossingen denken te hebben, dan kan je die delen met de organisatie Fairphone. Het doel van Fairphone is samen met iedereen die wil meehelpen een eerlijke telefoon te ontwerpen en een eerlijke productieketen op te zetten. Ontwerpen kunnen simpelweg naar de website van Fairphone worden geüpload. Begin dit jaar ondernam de organisatie een studiereis naar Congo. Op het videoverslag zien we hoe de Nederlanders naar een mijn gaan om een zak cobalt te kopen. Na heftig onderhandelen met een groepje mijnwerkers geeft initiatiefnemer Bas van Abel vijftig dollar aan één van hen. Hij kan nog net zeggen dat de mijnwerker het bedrag wel moet delen met zijn collega's voordat deze zich uit de voeten maakt. Nog niet bepaald een gesmeerde fair tradeorganisatie dus. Maar je moet ergens beginnen.

Tekst
Heleen Willemsen, freelance journalist en adviseur op het gebied van ecodesign

Beeld
Chantal Bekker / GraphicAlert

www.fairphone.org

http://bloodinthemobile.org