Marcel Vroom

Dude interview: Marcel Vroom, een bescheiden industrieel ontwerper, maar ook een drijvende kracht in de ontwerpwereld en een voorloper op het gebied van technologie.

tekst door Viveka van der Vliet

Marcel Vroom is onderdeel van de selectiecommissie voor de Dude YA Special! Hier lees je meer over YA. Dit interview is in de winter van 2018 gepubliceerd in Dude Magazine.

Industrieel ontwerper Marcel Vroom (1956) is bescheiden en acteert op de achtergrond, maar hij is een drijvende kracht in de ontwerpwereld, een aanjager van samenwerking, voorloper op het gebied van technologie en bedenker van complexe producten waarbij techniek, innovatie en digitale interfaces belangrijke onderdelen zijn, zoals navigatiesystemen voor schepen, haltedisplays voor het openbaar vervoer, laboratoriuminstrumenten, biometrieterminals en producten voor de zorg. Nieuwsgierig is hij altijd geweest. ‘Ga de wereld in, begeef je buiten je eigen domein’, is zijn motto.

Zo’n domein buiten je eigen vak is moderne kunst, fotografie en architectuur. De wanden bij Marcel Vroom thuis in Kralingen – waar hij samen met zijn vrouw, grafisch vormgever Anneke van Dijk, het ontwerpbureau MVAVD runt – hangen er vol mee. Van Rosemin Hendriks tot het werk van Elly Uyttenbroek en Ari Versluis uit de serie Exactitudes, en van Philip Akkerman tot Hendrik Kerstens. Vroom is een ontwerper die het noodzakelijk vindt om zich heen te kijken en zo inspiratie op te doen, zoveel is direct bij binnenkomst al duidelijk. Met dat doel was hij ook, zoals elk jaar, met zijn hele gezin naar de Dutch Design Week, het designevent dat een goed beeld geeft van de toekomst, en de conceptuele en technologische vernieuwing die design kan brengen.
Foto: Marcel Vroom, Fotograaf: Valentina Vos

Onontkoombaar wellicht is de grote rol die kunstmatige intelligentie in die toekomst zal spelen. Het viel Vroom op dat veel studenten met het onderwerp bezig zijn door te kijken naar de consequenties van, of de technologie achter artificial intelligence (AI). Dat domein volgt Vroom ook, omdat hij het wil begrijpen.

Groot formaat bushokjes aan de hondsrug in Emmen

‘‘Zo ben ik recent naar lezingen over AI geweest bij Verhaert in België, en in Rotterdam naar Adam Greenfield, voormalig head of design direction for user interface and services bij Nokia. Ontwerpers móeten zich ertoe verhouden, of ze willen of niet. Het is een ethisch vraagstuk, een usability-vraagstuk, en je kunt er wat mee doen in je productontwikkeling, al weet ik nog niet precies hoe." Technologie en AI hebben ons ver gebracht. Steeds meer producten zijn met elkaar verbonden, steeds meer diensten zijn geautomatiseerd en gepersonaliseerd. Mensen verwachten toepassingen die het leven makkelijker maken.

"design gaat in feite om gedrag"

"De baten van AI kunnen we nog wel snappen", zegt Vroom, "maar met de rebounds zijn weinig mensen bezig. Elke keer wordt er een beslissing voor je gemaakt. Je wilt toch weten hoe die beslissing tot stand komt? Waarom krijg jij wel een uitkering en ik niet, of moet jij bij een rood stoplicht wachten en ik niet?" Beslissingen worden in toenemende mate gemaakt op basis van algoritmes die zijn bedacht door de systemen zelf. Het gevaar daarvan is dat je niet meer kan herleiden waarom beslissingen zijn genomen. "Dat is wel een eng idee, ja. Maar er zal altijd ergens een grens worden getrokken", weet Vroom. "Dan neemt de weerstand toe en is het genoeg."

 
 

AD203: apparaat dat zowel industriêle processen als water en waterverspilling in de gaten houdt en analyseert

Een brochure van Braun

Vroom is al meer dan dertig jaar ontwerper en loopt voorop met digitale technologie binnen zijn vakgebied. Zijn carrière begon begin jaren tachtig echter met een fietsbel. Zijn eerste opdrachtgever was Spanninga in Joure, een bedrijf dat exact honderd jaar bestaat en een dik boek uitbracht waarin de opdracht aan Vroom wordt gememoreerd. "Destijds ben ik aan het project begonnen door het ontwikkelen van een elektronische oplossing, maar helaas stond de wetgeving dat niet toe. Nog steeds denk ik met verbazing aan het feit dat ze een net afgestudeerde ontwerper uitnodigden en tienduizenden guldens investeerden in gereedschappen, mallen en prototypes. Wat een vertrouwen! De fietsbel werd dan wel geen commercieel succes", bekent Vroom vrolijk, "maar het was wél een innovatief product: het mechanisme was volledig vervaardigd uit kunststof."

Ondanks zijn nieuwsgierigheid naar elektronica, innovatie en techniek was de opleiding Industrieel Ontwerpen aan de TU Delft geen voor de hand liggende stap. Vroom deed een beroepskeuzetest om erachter te komen wat hij eigenlijk wilde, want een hobby of fascinatie is niet genoeg. "Elk antwoord op een vraag in zo’n test stuurt aan op een bepaald antwoord. Dat is ook een soort AI", zegt hij lachend.

Er kwamen twee dingen uit: de Universiteit Wageningen vanwege zijn interesse in voedsel en door zijn ruimtelijk inzicht kon hij ook Stedenbouw doen in Delft. Maar hij had in de studiegids gelezen dat er een opleiding Industriële Vormgeving bestond. Niemand wist wat dat inhield, dus vroeg Vroom het na. “Ik denk dat het wel bestaat", zei een vrouw bij het bureau dat de beroepskeuzetest afnam, “maar ik moet het wel even aan mijn collega’s vragen." Ze kwam terug met een brochure van Braun. “Ik keek erin en dacht meteen: dat wil ik wel. Ik kende het merk, maar wist niet dat ik dat ook zou kunnen maken. Dieter Rams heeft toen mijn hart gestolen." 

Informatiesysyteem op zonne-energie

Gefundenes fressen

Rams, architect, meubelmaker, industrieel vormgever was vanaf 1961 veertig jaar lang hoofd afdeling productontwerpen van Braun. Recent bezocht Vroom een lezing over het belang van goed ontwerp in Galerie De Pastoe Fabriek, naar aanleiding ook van de op dat moment lopende tentoonstelling waar honderd van Rams’ werken werden geëxposeerd. Stefano Marzano, hoofd design en CEO van Philips Design tussen 1991 en 2011, was een van de sprekers. Ook hij richtte zijn pijlen op de consequenties van de toename van kunstmatige intelligentie en de verantwoordelijkheid die ontwerpers hebben bij het toepassen van technologieën.

"hebben we alles wat we ontwerpen ook daadwerkelijk nodig?"

Marzano en Vroom kennen elkaar sinds 1987 en ze hebben nog steeds contact. Vroom had al eens opdrachten voor Philips uitgevoerd, in de tijd dat hij partner was van Concepts, een multidisciplinaire ontwerpstudio in Amsterdam. Later, onder Marzano, huurde Philips hem in voor een ontwerpproject over computermonitoren in Taiwan en om in een projectteam te werken voor Kone, een liftenfabrikant uit Finland. "Het was het beginstadium van interactieve omgevingen, de ambient experience. Ik heb een technologie-inventarisatie gemaakt van alle actoren die als user-interface kunnen werken, zoals geluid, licht, akoestiek en geur", vertelt hij. "Wat Stefano bij Philips Design deed, zoals met de ontwerpstudies La Casa Prossima Futura en Visions of the Future, dat was gefundenes Fressen. Daar wilde ik deel van uitmaken."

Ambassadeur van de gebruiker

In 1987 startte Vroom Landmark design & consult (vanaf 1993 Landmark design & technology) als multidisciplinair bureau voor identiteit- en productontwikkeling bewust gevestigd in de werkstad Rotterdam, in een markante voormalige watertoren aan de Maas. Het bureaus was vanaf de start opgezet als onderneming met BV’s en werkmaatschappijen, geheel in tegenstelling tot de toen heersende opzet van bureaus als maatschap of VOF. Landmark bestond uit de aandeelhouders, zoals de vorig jaar overleden medeoprichter van Teldesign Jan Lucassen, Ton Haak, een van de voormalige partners van Teldesign, ontwerper Ton Haas en industrieel ontwerper Theo Groothuizen. Een bureau waar ook Marcel Wanders en Teake Bulstra zich als ontwerpers aan verbonden.

"Landmark heeft prachtige jaren gekend", zegt Vroom, die bij het bureau ook een tijd de zakelijk leiding op zich nam. Die verplichtingen stonden het scheppen in de weg, zo bleek. Liever zit Vroom de hele dag te ontwerpen, en dat kost nu eenmaal veel tijd. "Ik wil graag van droom tot dood aan een product werken, voel me betrokken, verantwoordelijk en besteed veel aandacht aan detaillering. Dat is de aard van het beestje", zegt hij. 

"Wij zijn de enige ambassadeurs voor de gebruiker"

Vroom ontwerpt producten waar mensen beter van worden. De bescheidenheid die hij aan de opleiding Industrieel Ontwerpen aan de TU Delft leerde is dat ontwerpers dienstbaar zijn aan de gebruiker. Vroom: "Wij zijn de enige ambassadeurs van de gebruiker. Ik claim die rol. Design gaat in feite om gedrag. Ontwerpers zorgen ervoor dat een bepaald gedrag geactiveerd wordt. De iPhone bijvoorbeeld, heeft het gedrag van mensen compleet veranderd.

Kijk alleen al naar de hoeveelheid tijd die aan de smartphone wordt besteed. In algemene zin betekent dit dat je met een product een bepaald gedrag activeert, dat niet per se de intentie was. Als je dat constateert, kan je ook bepaald gedrag activeren door een specifiek product of dienst daarvoor te ontwikkelen. Daarmee heb je als ontwerper verantwoordelijkheid."

Het stellen van vragen is volgens Vroom daarom essentieel. "Hebben we alles wat we ontwerpen ook daadwerkelijk nodig? In dezelfde context moet een ontwerper antwoorden geven op vragen als: waarom krijgt dit product deze belijning of die vorm, waarom gebruiken we dit materiaal, waarom deze extra feature? Vragen beantwoorden over ethiek en duurzaamheid horen daar ook bij. Dat is de essentie van ontwerpen."  

Nitrocare: lichtgewicht aluminium ziekenhuisbed, ontworpen voor het Midden-Oosten en de Europese markt

Innovatieve ambities

Zijn nieuwsgierigheid naar nieuwe technologieën heeft Vroom tot innovatieve ontwerpen gebracht waar het altijd over de user-interface gaat. Het leidde hem naar de wereld van healthcare, scheepvaart, openbaar vervoer, de auto-industrie. Dertig jaar geleden ontwikkelde hij een beeldtelefoon, een intelligente en compacte meterkast en twintig jaar geleden een slimme keuken voor Atag waarin alle apparaten een identieke user-interface hadden en met elkaar konden communiceren. Een soort Internet of Things avant la lettre.

Nu werkt Vroom aan haltedisplays met e-Inktechnologie, die niet alleen informatie geven over actuele vertrektijden maar ook grafische en contextuele informatie, bijvoorbeeld over de route van buslijnen en of je aan de juiste kant van de weg staat te wachten. Ook zijn opdrachtgevers worden vaak gedreven door innovaties. "Ik zie het als een enorme reis die je samen met je opdrachtgever maakt." 

Toch verandert de gedrevenheid van opdrachtgevers, meent Vroom. "Bedrijven worden eerder gestuurd door externe dan interne ambities, mede door externe financiers, participatie- en investeringsmaatschappijen. Je had geniale pioniers met ambitie zoals Hewlett Packard en Apple, bedrijven waar de innovaties je om de oren vlogen, en Ahrend en KPN in Nederland. Het was een tijd van bravoure: wij weten hoe het moet, wij gaan de wereld verbeteren door producten te ontwerpen voor de nieuwe tijd.

Toen werden die producten commercieel niet uitvoerig getest. Inmiddels is dat andersom en luisteren bedrijven heel goed naar wat er in de markt speelt, wat de gebruiker wil. Het betrekken van gebruikers bij ontwerpvraagstukken is al zo oud als de eerste ontwerpmethodologieën die zijn bedacht aan de TU Delft. Maar te veel empathie is bezwaarlijk. Alleen vragen wat gebruikers wensen en dan ze datgene geven wat ze vragen, ontslaat opdrachtgevers en ontwerpers van elke verantwoordelijkheid. Als we grote sociaal-maatschappelijke en technologische vraagstukken willen oplossen, zijn er weer pioniers nodig."

 
 

Gridler iMatch, apparaat voor wetshandhavers voor vingerafdrukken, id-verificatie en het aflezen van informatie

De wereld daarbuiten

Sinds een jaar werkt Vroom ook voor npk design in Leiden als new business manager. Heeft de ontwerper iets wat het bureau zelf ontbeert? Vroom kent niet alleen de buitenwereld goed, maar ook de geschiedenis van het bureau. Voor npk brengt hij de buitenwereld naar binnen door ze op alle mogelijke plekken te vertegenwoordigen. "Ik ga naar beurzen, congressen, ontmoet mensen, probeer relaties, nieuwe netwerken op te bouwen, maak verbindingen met nieuwe domeinen zoals de scheepvaart, het openbaar vervoer, de automotive wereld."

Bij veel industrieel ontwerpers staat werken voor de automotive industrie op de bucket list, en voor Vroom is dat niet anders. Na een lezing die hij gaf tijdens Material Xperience 2018 kwam hij in contact met een groot Duits chemieconcern dat hun technologie in een nieuw auto-dashboard wil demonstreren. Met npk kan Vroom voor elkaar krijgen wat hem als klein bureau niet lukt. 

"ik wil van droom tot dood aan een product werken"

"Met npk kunnen wij het niet alleen bedenken, maar ook maken. We gaan laten zien wat we met hun technologie, zoals pigmenten, liquid crystal en oled allemaal kunnen doen." In hun zoektocht naar nieuwe domeinen komen Vroom en npk ook in aanraking met nieuwe concurrenten. En daar zitten grote spelers tussen. Bureaus als MediaMonks, overgenomen door S4Capital van Martin Sorrell, Momkai en Fjord, overgenomen door Accenture, bewegen zich in het uitdijende digitale domein en doen opdrachten waar alle ontwerpbureaus in Nederland likkebaardend naar staan te kijken. En consultancies, zoals McKinsey&Company dat onlangs het bekende servicedesignbureau LUNAR overnam, kopen zich in toenemende mate een weg in creatieve domeinen.

Voor Vroom zijn deze ontwikkelingen fact of life. "We moeten ermee omgaan en proberen aan te haken en contact te houden met die grote bedrijven", zegt hij. "Accenture koopt alleen iets als het volume heeft, anders ben je niet interessant. Nederland heeft weliswaar veel ontwerpbureaus, maar de studio’s zijn allemaal veel te klein. Als je echt aan de bak wilt moet je dus samenwerken, fuseren, een grote club bouwen."  

Odoo CMS - een grote afbeelding

Alphatron Marine: Alphapremiumbridge, een modulaire navigatiebrug voor geavanceerde schepen

De evolutie van ontwerpen

Van de levendige ontwikkelingen binnen de ontwerpsector is het maar een kleine sprong naar een van Vrooms fascinaties: de evolutie van ontwerpen zelf. "Er lijkt zich een bepaald evolutionair proces voor te doen, en ik probeer te achterhalen of mijn theorie klopt." Als voorbeeld beschrijft hij de ontwikkelingen die hij herkent rond de telefoon. "Voor de telefoon spraken we elkaar mondtotmond. Daar kwam een draadje tussen, en een operator die deze draadjes via een schakelbord verbond. De operator verdween met de opkomst van draaischijven en toetsenborden, en de draadjes verdwenen dankzij wifi. Inmiddels zijn we aangeland bij Siri en Alexa, en vragen we aan een elektronische persoonlijkheid wat we honderd jaar geleden vroegen aan een operator."

Volgens Vroom kan je van meer producten (‘van koetsier op de bok tot zelfrijdende auto’) soortgelijke spiralen vaststellen. En als je eenmaal weet op welke plaats van de spiraal je zit, dan wordt het een stuk makkelijker om de volgende stap te voorspellen. Promoveren hierop kan altijd nog, zegt hij, als hij er tijd voor kan vrijmaken. Zijn drijfveer is om alle kennis die er is te benutten en vooral niet te vergeten. Vroom gebruikt het woord forgetting, omdat het ook staat voor for getting. "Er ligt zoveel kennis voor het grijpen die niet wordt gebruikt. De fundamenten waar we als ontwerpers op staan kennen we niet meer. Maar je moet je in je geschiedenis verdiepen om iets over de toekomst te kunnen zeggen."