Spoor van Verbeelding

  • 05 jun. 2021 - 21 nov. 2022
    09:00 - 18:00
  • Spoorwegmuseum, Utrecht
    Maliebaanstation 16 , 3581 XW
  • Grafisch ontwerp
De tentoonstelling 'Spoor van verbeelding' in het Spoorwegmuseum toont Nederlandse spoorwegaffiches van vroeger tot nu. Centraal staat de vraag hoe reizigers met beeld werden verleid om de trein te nemen. 
De fraaie en kleurrijke affiches laten niet alleen de geschiedenis van het spoor zien, maar geven vooral ook een blik op de ontwikkeling van ontwerpstijlen. 
In de tentoonstelling zijn affiches te zien van bekende ontwerpers als H.P. Berlage, Henri Cassiers, Willy Sluiter, A.M. Cassandre, Frans Mettes, Joop Geesink, Fedde Weidema, Anthon Beeke en Wendelien Daan.

Afbeelding: Jan Rodrigo, Trans Europ Express, 1957

Holland promotie

Het nieuwe medium van de steendruktechniek werd door de Nederlandse spoorwegmaatschappijen in eerste instantie vooral gebruikt voor buitenlandse spoorverbindingen. Zo maakte de later bekende architect H.P Berlage een affiche voor de boottrein tussen Amsterdam en Londen. Andere vroege spoorwegaffiches waren bedoeld om buitenlandse toeristen per trein naar ‘Holland’ te lokken. Ze werden aangetrokken door kleurrijke affiches gemaakt door buitenlandse kunstenaars. Zo ontstond het beeld van een land vol molens, bloembollenvelden, boeren op klompen, vrouwen in klederdracht, kaasmarkten, vissersbootjes en grachten. 

Vanaf de jaren 30 gaven bekende ontwerpers zoals Emmanuel Gaillard en Jan Lavies de Holland-promotie een meer eigentijdse vorm, met aandacht voor strandmode en minder voor klederdrachten. De beelden van klompen, molens en tulpen zouden echter nog de hele 20e eeuw in gebruik blijven. 

'Moderne' affiches

Afbeelding: Annette Kleij, Vakantie NS-dagtochten
In 1914 ontwierp Willy Sluiter de eerste 'moderne' Nederlandse spoorwegaffiches. Hij beeldde geen treinen of bestemmingen af, maar reizigers, spoormannen en 'locals' in een cartooneske stijl. Een heel ander beeld. 
In 1927 maakte de Franse ontwerper A.M. Cassandre baanbrekende affiches voor de luxetreinen. Hij wist met behulp van diagonale lijnen zoals rails, telegraafdraden en scheepsboegen de kracht en snelheid van moderne vervoermiddelen te vatten op affiches.

Zijn ontwerp voor de Étoile du Nord, een luxe trein tussen Parijs en Amsterdam, is hiervan een treffend voorbeeld. Zijn ontwerpstijl zou veel invloed hebben op de Nederlandse spoorwegaffiches in het volgende decennium.

Na-oorlogse affiches

De meeste affiches uit de naoorlogse jaren hebben een wat brave, illustratieve stijl. Ontwerpers gebruikten een typisch 'mid-century' kleurenpalet met tinten als diepgroen, paars en okergeel. Pas tegen 1960 verschenen de eerste posters met kleurenfoto’s. In die periode drong vanuit Zwitserland de zakelijke 'international typographic style' door. Kenmerken waren sobere illustraties, veel witruimte en strakke lettertypes zoals Helvetica. 

De NS schudde uiteindelijk in 1968 het ambtelijke imago af met een nieuwe huisstijl waarin de kleur geel en het strakke logo centraal staan. De affiches uit die tijd maakten vooral reclame voor nieuwe kaartsoorten of een aantrekkelijke bestemming waarbij ook reizigers zelf in beeld kwamen. Tegenwoordig werpt de komst van digitale reclamezuilen op stations de vraag op of er nog wel toekomst is voor het papieren spoorwegaffiche.

Naast de reguliere prijzen is er een Best of Show Award voor het ontwerp dat de andere winnaars overtreft, en een Jury Prize voor de case die het beste laat zien wat design kan betekenen voor mens, merken en maatschappij. Ook wordt de European Design Agency of the Year onthuld.

Sluit je aan bij de Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers

Lid worden biedt vele voordelen: juridisch en zakelijk advies op maat, groot aanbod voorbeelddocumenten, inspirerende events en trainingen, etc.