Dossier Auteursrecht

Wat is het auteursrecht precies, wat kun je ermee en wanneer is er sprake van een inbreuk?

Het auteursrecht (of “copyright” in het Engels) beschermt de creatieve prestaties van ontwerpers. Het heeft twee belangrijke aspecten. Ten eerste is het voor ontwerpers een belangrijk instrument om misbruik tegen te gaan en voorkomt het dat derden jouw ontwerp gebruiken zonder toestemming. Ten tweede biedt het auteursrecht ontwerpers de mogelijkheid om geld te verdienen aan hun creatieve prestaties. In dit dossier leggen we je onder andere uit waar het auteursrecht op rust, wat je ermee kan en wanneer er sprake is van een inbreuk.  

Wat wordt door het auteursrecht beschermd? En wat niet? 

Vrijwel alle ontwerpen kunnen door het auteursrecht worden beschermd. Hierbij kan je denken aan logo’s, meubels, interieurs, lettertypes, illustraties, animaties, website- en appdesigns, verpakkingen, noem maar op! Vereist is wel dat het ontwerp een origineel (creatief) karakter heeft en niet ontleend is aan een eerder door een ander gemaakt ontwerp: het mag dus niet zijn nagemaakt.

Het ontwerp moet daarnaast het resultaat zijn van jouw eigen creatieve, persoonlijke keuzes. Daarbij is het niet van belang of het om kunst gaat: zo lang er een mate van originaliteit en oorspronkelijkheid bestaat, is de juridische lat behaald. Het maakt voor het auteursrecht niet uit of je ontwerp een commerciële of een niet-commerciële toepassing heeft.

Ook moet het zintuiglijk waarneembaar zijn. Dat houdt in dat jouw ontwerp een (begin van een) uitwerking moet zijn. Dat betekent dat ideeën en stijlen niet worden beschermd. Ideeën zijn namelijk te abstract en niet vatbaar voor zintuiglijke waarneming. Een concrete creatie is vereist. Daarom vallen persoonlijke stijlen ook niet onder de bescherming van het auteursrecht.

Meer weten?

Geheimhoudingsovereenkomst

Ideeën en concepten zijn dus niet auteursrechtelijk beschermd. In veel gevallen wil je als ontwerper al wel met andere partijen kunnen communiceren over jouw of hun idee of concept. Het kan dan handig zijn om een geheimhoudingsovereenkomst op te stellen. In het Engels wordt dit ook wel een "non-disclosure agreement" (NDA) genoemd. Meestal laat je de ander dan tekenen voor de garantie dat hij je idee of concept niet zonder jouw toestemming zal gebruiken. 

Meer weten?

Technieken en octrooirecht

Het auteursrecht is iets anders dan een octrooi. Octrooi is de Nederlandse benaming voor een "patent". Een octrooi beschermt een technische uitvinding en kan alleen verkregen worden door registratie.

Binnen het auteursrecht is geen ruimte voor bescherming van techniek of functionele toepassingen, zoals een werkwijze of een methode. Als je ontwerp zodanig is ingegeven door technische en functioneel vereisten, zodat er geen ruimte meer is voor creatieve keuzes, komt het waarschijnlijk geen auteursrechtelijke bescherming toe.

Hoe ontstaat het auteursrecht? En hoe lang duurt het?

Het auteursrecht ontstaat automatisch door het maken van een ontwerp. Je hoeft dit recht dus niet te registreren. Ook een ©-teken maakt voor de auteursrechtbescherming niet uit. Wel kan dit teken aan derden duidelijk maken wie het ontwerp heeft gemaakt.

Het auteursrecht blijft gelden tot 70 jaar na de dood van de maker. Na overlijden gaan de auteursrechten automatisch over naar de erfgenamen van de ontwerper, tenzij er iets anders is afgesproken.

Is de auteursrechthebbende een rechtspersoon, zoals een ontwerpbureau? Dan geldt de bescherming 70 jaar vanaf de eerste publicatie van het ontwerp.

Meer weten?

Waar geldt het auteursrecht?

Er bestaat geen wereldwijd geldend auteursrecht. Landen kennen hun eigen regelingen, al is er via internationale verdragen wel een zekere minimale bescherming gegarandeerd.

Het auteursrecht geldt ook op het internet. Iemand anders mag dus niet zomaar jouw ontwerp op het internet plaatsen. Andersom mag jij dus ook niet zomaar andermans werk op internet plaatsen of gebruiken zonder zijn of haar toestemming. Zo zijn de meeste afbeeldingen op Google Afbeeldingen auteursrechtelijk beschermd. Voor het gebruik van deze afbeeldingen zal je daarom toestemming moeten vragen aan de maker (bijvoorbeeld fotograaf of illustrator). Doe je dat niet, dan is het mogelijk dat je hierop wordt aangesproken en schadevergoeding moet betalen. Ook fotostockbureaus als Getty Images kunnen het gebruik van hun beelden verbieden en schadevergoeding verzoeken.

Doorlinken en embedden mag overigens wel, het oorspronkelijk materiaal moet wel met toestemming (dus legaal) zijn geplaatst.

Meer weten?

Wie is de auteursrechthebbende op een ontwerp?

De hoofdregel is dat de ontwerper de auteursrechten bezit. Op deze hoofdregel bestaan wel een aantal uitzonderingen in de wet. Ook kunnen partijen zelf iets anders afspreken in een overeenkomst, zoals de overdracht van de auteursrechten aan een andere partij dan de ontwerper.

Meerdere ontwerpers

Bij het maken van een ontwerp kunnen meerdere personen betrokken zijn. Als de individuele bijdragen van elke maker van elkaar te scheiden zijn, krijgt iedere maker een auteursrecht op zijn eigen onderdeel. Hierbij kun je denken aan het geval van een geïllustreerd boek. De illustrator, de grafisch ontwerper en de schrijver hebben allen een afzonderlijk auteursrecht op hun eigen bijdrage.

Kunnen de afzonderlijke bijdragen niet opgesplitst worden (denk bijvoorbeeld aan een kledingstuk door een ontwerpersduo), dan ontstaat er een gemeenschappelijk auteursrecht. Dit betekent dat het auteursrecht van beide ontwerpers is. Het gevolg hiervan is dat de ontwerpers altijd met elkaar verbonden zijn, als ze het ontwerp willen gebruiken. De ene ontwerper mag het ontwerp dus in principe niet gebruiken zonder toestemming van de andere ontwerper.

Loondienst 

De werkgever geldt volgens de Auteurswet als de maker van het ontwerp dat een werknemer in het kader van zijn dienstverband heeft gemaakt. Dat staat in de meeste gevallen ook zo in de arbeidsovereenkomst. Werkgever en werknemer kunnen in afwijking van dit uitgangspunt uit de wet, iets anders overeenkomen.

In geval van een stage geldt bovenstaande niet. Een stage wordt namelijk door de wet niet aangemerkt als een arbeidsovereenkomst. Er moeten dan afzonderlijke afspraken gemaakt worden over de auteursrechten. Dat gebeurt vaak in een stageovereenkomst.

Opdracht/ZZP/Freelancen

Bij een opdracht komt het auteursrecht vrijwel altijd toe aan de ontwerper. In de praktijk komt het regelmatig voor dat je opdrachtgever ervan uitgaat dat hij automatisch over het auteursrecht beschikt omdat hij je betaalt voor het ontwerp en de werkzaamheden. Dat is niet het geval! Het is daarom belangrijk hier altijd helder over de communiceren met je opdrachtgever.

De wet geeft twee uitzonderingen, waarbij het auteursrecht wel aan de opdrachtgever toekomt. Dat is ten eerste het geval als een ontwerp onder de leiding en toezicht van de opdrachtgever gemaakt is. Daarbij gaat het echt om nauw toezicht: er is bijna geen ruimte voor eigen inbreng, de ontwerper voert in feite alleen het idee uit. Dat komt in de praktijk bij zelfstandig ontwerpers weinig voor.

Een tweede situatie waarin het auteursrecht bij een opdrachtgever kan liggen is wanneer een bedrijf of instelling een ontwerp naar buiten brengt zonder de naam van de werkelijke ontwerper te vermelden. Het is ook in dit geval dus belangrijk hier afspraken over te maken, zodat de opdrachtgever er niet zomaar met jouw werk en dus auteursrecht vandoor gaat.

Algemene voorwaarden

Afspraken over auteursrechten wil je als ontwerper goed vastleggen. Daarbij kunnen algemene voorwaarden handig zijn. De BNO biedt een standaardset algemene voorwaarden aan, die door de hele ontwerpbranche gebruikt kunnen worden. In deze set staat helder geformuleerd dat de ontwerper alle auteursrechten behoudt.

Meer weten? 

Welke rechten biedt het auteursrecht?

Exploitatierechten: hoe verdien ik geld aan mijn auteursrechten?

Het auteursrecht geeft jou als ontwerper het exclusieve recht te bepalen hoe jouw werk gebruikt wordt. Zonder jouw toestemming mag het werk niet worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt. Dat zijn ruime, flexibele en technologieneutrale begrippen die duiden op wat er met jouw werk gedaan kan worden.

Verveelvoudigen ziet onder andere op het maken van identieke exemplaren van jouw ontwerp, op het maken van een bewerking, aanpassing, vertaling, kopie, etc. Openbaar maken gaat over het beschikbaar stellen van jouw ontwerp (of een verveelvoudiging daarvan) aan het publiek, bijvoorbeeld doordat je je ontwerp publiceert, uitgeeft, op internet plaatst, of anderszins laat zien.

De ontwerper kan aan de toestemming voor het gebruik van zijn of haar ontwerp voorwaarden verbinden, zoals een vergoeding. In de praktijk zie je dat ontwerpers door middel van twee constructies geld verdienen aan hun werk, dit kan door middel van een licentie of overdracht.

Een licentie is in feite een gebruiksrecht, waarmee de ontwerper aan een klant of opdrachtgever toestemming geeft om een ontwerp (op een bepaalde manier) te gebruiken. Voor het gemak kan je het vergelijken met verhuur: je verhuurt bijv. jouw fiets tegen een maandelijkse vergoeding aan een ander, maar het eigendom van de fiets blijft bij jou. Datzelfde geldt voor het auteursrecht op jouw ontwerp in geval van een licentie: iemand anders mag jouw ontwerp tegen een vergoeding (op een bepaalde manier) gebruiken, maar het auteursrecht op het ontwerp blijft bij jou.

De licentie bestaat in verschillende (te combineren) vormen:

  • Beperkt: aan het gebruik van jouw ontwerp worden bepaalde grenzen gesteld. Bijv. Iemand mag het ontwerp alleen in Nederland of alleen in een boek gebruiken.

  • Onbeperkt: de ander mag jouw werk onbeperkt gebruiken. Er zijn geen grenzen aan, bijvoorbeeld landsgrenzen, oplage aantal of medium.

  • Exclusief: je verleent enkel een licentie aan de ander. Je zegt toe dat niemand anders van jou toestemming gaat krijgen om je werk te gebruiken. Let op: dat betekent dus ook dat jíj je ontwerp niet meer mag gebruiken. Wil je dat wel, bijvoorbeeld in je portfolio, dan moet je daar afspraken over maken.

  • Niet-exclusief: in dit geval mag je ook een licentie geven aan andere partijen en mag je het ontwerp zelf blijven gebruiken.

In geval van overdracht draag je het gehele auteursrecht over aan een andere partij. Die partij wordt dan eigenaar: in die zin is overdracht te vergelijken met een verkoop. De nieuwe eigenaar heeft onbeperkte exploitatiemogelijkheden en mag daarom bijvoorbeeld het auteursrecht ook weer doorverkopen aan een derde. Een overdracht moet altijd schriftelijk geregeld worden.

Een ontwerper kan onder andere betaald worden door middel van royalty’s. Dat betekent dat je als ontwerper meedeelt in het succes en / of het risico van je product. Sluit je als ontwerper een royaltyregeling, dan ontvang je over ieder verkocht product een afgesproken percentage.

Meer weten?

FAQ

DOCUMENTEN

Persoonlijkheidsrechten

Persoonlijkheidsrechten beschermen de reputatie en integriteit van de ontwerper van het werk. De belangrijkste persoonlijkheidsrechten zijn het recht op naamsvermelding, het recht om zich onder omstandigheden te verzetten tegen wijzigingen in het werk, en het recht zich te verzetten tegen verminking of aantasting als dit nadeel kan toebrengen aan de eer of naam van de maker.

Persoonlijkheidsrechten zijn, in tegenstelling tot exploitatierechten, niet overdraagbaar en blijven dus bij de ontwerper. Wel kan de ontwerper afstand doen van het recht op naamsvermelding en het recht op verzet tegen wijzigingen. Leg dat schriftelijk vast.

Meer weten?

Collectieve rechten

Collectieve rechten zijn rechten die vanuit praktisch oogpunt niet individueel te innen zijn. Daarom gebeurt dat collectief, door partijen als Pictoright. Collectieve rechten worden geïnd voor onder andere het uitlenen, kopiëren en via de kabel verspreiden van beelden. Nadat deze geïnd zijn door bijvoorbeeld Pictoright, verdeelt deze organisatie het geïnde geld onder degenen die er recht op hebben. Je kan je gratis aansluiten bij Pictoright.

Let op: collectieve rechten staan los van de afspraken die gemaakt zijn tussen jou en bijvoorbeeld een uitgever of producent over het gebruik van je ontwerp. Het geld dat je kan ontvangen van bijvoorbeeld Pictoright is dus ook niet afkomstig van jouw uitgever of producent.

Meer weten?

Wel of geen auteursrechtinbreuk?

Er is sprake van een inbreuk op een auteursrecht als een beschermd werk zonder toestemming is gebruikt of nagemaakt. Soms is dit overduidelijk, omdat het gehele ontwerp is overgenomen. Maar het kan ook voorkomen dat het niet zo eenvoudig is om vast te stellen of er een auteursrechtinbreuk is of dat beide ontwerpen genoeg van elkaar verschillen. Van belang is onder andere of de kenmerkende elementen uit jouw eerdere ontwerp zijn overgenomen en in hoeverre de totaalindrukken gelijk zijn.

Het is een fabel dat je auteursrechten kan omzeilen door zeven veranderingen in een bestaand ontwerp aan te brengen. Bij de vraag of iets een auteursrechtinbreuk is, zal altijd naar de totaalindruk moeten worden gekeken. Soms kunnen vijf verschillen in een ontwerp voldoende zijn, maar het kan ook voorkomen dat er wel twintig verschillen moeten zijn voor aan andere totaalindruk. De rechter bepaalt uiteindelijk of er sprake is van een inbreuk.

Meer weten?

Geen inbreuk: uitzonderingen op het auteursrecht

Als je auteursrechtelijk beschermd werk van een ander wil gebruiken heb je daarvoor toestemming nodig. Op dit vereiste bestaan enkele uitzonderingen. Hierbij valt te denken aan het parodiëren van een bepaald werk. Ook het citeren van bijvoorbeeld tekst of beelden, geldt een uitzondering. Het is wel belangrijk dat dat op de juiste manier gebeurt, waarbij bijvoorbeeld valt te denken aan bronvermelding en de manier van afbeelden. De eisen om je te kunnen beroepen op een uitzondering zijn streng: ga er dus nooit zonder meer vanuit dat je kunt spreken van een parodie of citaat en schakel daarvoor juridische hulp in.

Meer weten?

Portretrecht

Hoewel het auteursrecht op een portret door jou gemaakt bij jou als maker ligt, heeft de persoon die herkenbaar is afgebeeld ook portretrecht. Dat is het recht dat de geportretteerde heeft om zich te verzetten tegen publicatie van een gemaakt portret, als hij of zij daar een redelijk belang bij heeft en het beeld niet in opdracht van de geportretteerde zelf is gemaakt.

Meer weten?

Auteursrechtinbreuk: en dan?

Als je een inbreuk op jouw werk hebt gesignaleerd, begin je altijd met het sturen van een sommatiebrief naar de inbreukmaker. Daarin verzoek je de inbreukmaker te stoppen met inbreuk maken/zonder toestemming gebruik maken van jouw werk en vraag je eventueel om schadevergoeding. Je kunt deze brief zelf schrijven, of dit uitbesteden aan een advocaat. Wil de inbreukmaker het probleem niet onderling oplossen, dan kan je ervoor kiezen het geschil voort te zetten met een advocaat in de rechtszaal.

Meer weten?

In de publicatie "Auteursrechten. Praktische tips voor opdrachtgevers van ontwerpers" wordt een groot deel van de onderwerpen uit dit dossier uitgebreid behandeld. Daarnaast wordt er ingezoomd op auteursrechtkwesties voor opdrachtgevers van ontwerpers.

Ben je lid van de BNO en heb je aanvullende vragen of vragen van andere zakelijke of juridische aard? Neem dan contact op met BNO Advies via zakelijkadvies@bno.nl of juridischadvies@bno.nl.