Marktdossier voor aanbestedende diensten

Bent u voornemens om in te kopen of aan te besteden in de ontwerpsector? Lees hier dan alle relevante informatie over de markt en belangrijke aandachtspunten voor een succesvolle aanbesteding.

Ontwerpsector

De ontwerpsector levert in Nederland een bijdrage aan innovatie en creatieve oplossingen voor bedrijven en maatschappelijke projecten. De sector kenmerkt zich door de veelal kleine ondernemingen en de dynamische manier van werken. Hierdoor kan creativiteit en innovatie volledig tot bloei komen en creëert de sector waarde voor opdrachtgevers.

Om een goede overheidsopdracht uit te zetten is het belangrijk om voldoende kennis te hebben over de markt waar de opdracht in past. De volgende onderwerpen komen aan bod:

1. Aandachtspunten voor inkopers ontwerpsector
2. Branche- en productbeschrijving ontwerpsector
3. Handreikingen ontwerpsector
4. Onderzoeken ontwerpsector

1. Aandachtspunten voor inkopers ontwerpsector

Een succesvol creatief proces ontstaat door de gezamenlijk inzet van opdrachtgever en -nemer. De aansluiting bij gereguleerde processen, zoals aanbesteden, vraagt bij deze manier van werken extra aandacht. Met deze tips zorgt u voor een goede aansluiting tussen uw aanbestedende dienst en de ontwerpsector.

Passende eisen en voorwaarden

Een aanbestedende dienst stelt eisen en voorwaarden aan een aanbesteding. De omvang hiervan zorgt er regelmatig voor dat maar een klein deel van de ontwerpsector in aanmerking komt voor de opdracht. De ontwerpsector bestaat grotendeels uit kleine ondernemingen. Door een hoge omzeteis te stellen, sluit u een groot deel van de sector uit. Hetzelfde geldt voor het stellen van eisen aan referentieprojecten.

Tip: door de omzeteis te verlagen en u meer te richten op de beroepsbekwaamheid in referentieprojecten krijgt u toegang tot een representatiever aanbod van de markt.

Creatieve toegevoegde waarde

De ontwerpsector constateert dat in een aanbesteding vaak de volgende elementen worden uitgevraagd:

  • Prijsvoorstel

  • Plan van aanpak

  • Inhoudelijk concept

  • Creatief concept

In veel aanbestedingsprocedures wordt daarmee het inhoudelijke en creatieve concept gezien als onderdeel van de offertefase. In de ontwerpbranche is dit echter bij uitstek onderdeel van de uitvoeringsfase. Dit betekent dat de ontwerper een groot deel van de opdracht in de offertefase moet uitvoeren zonder de zekerheid de opdracht binnen te halen.

De ontwerper pitcht daarmee zijn inhoudelijke en creatieve ideeën zonder dat daar een vergoeding tegenover staat. Deze voorinvestering staat niet in verhouding tot het mogelijke rendement dat de opdracht financieel kan opleveren.

Raamovereenkomst

In de procedures met een raamovereenkomst bijvoorbeeld wordt op basis van inhoudelijke en creatieve concepten een mini-competitie gehouden. Bij mini-competities is het voor een ontwerper vaak lastig om de waarde van het project in te schatten. Hierdoor staat zijn voorinvestering vaak niet in verhouding tot de waarde van het project. 

Tip 1: Geef een deelnamevergoeding in de offertefase (zie de Handreiking Tenderkostenvergoeding).

Tip 2: Verplaats het inhoudelijke en creatieve concept naar de uitvoeringsfase. In de offertefase kunt u in plaats daarvan een portfoliopresentatie vragen, waarmee u een impressie van het creatieve werk van de ontwerper en zijn vakbekwaamheid krijgt.

Overdracht rechten versus exclusieve licentie

Intellectueel eigendom geeft een ontwerper de mogelijkheid om zijn creatieve prestatie te exploiteren. Maar in de inkoopvoorwaarden van onder meer de Rijksoverheid (ARVODI) wordt het intellectueel eigendom door opdrachtnemer in volle en vrije eigendom aan opdrachtgever overgedragen inclusief persoonlijkheidsrechte . Door deze rechten direct en onvoorwaardelijk over te dragen, verspeelt een ontwerper het recht tot exploitatie.

ARVODI

Zo staat in de ARVODI dat alle auteursrechten worden overgedragen aan de opdrachtgever, tenzij anders overeengekomen (artikelen 24.1 en 24.9). In de praktijk ervaren ontwerpers te weinig onderhandelingsruimte om dit anders overeen te komen zonder zich indirect te diskwalificeren.

Tip: Neem een exclusieve licentie af van de ontwerper als alternatief voor het overdragen van rechten. De ontwerper kan zijn prestatie dan op de markt brengen en doorontwikkelen. Doorontwikkeling zorgt ervoor dat de geleverde prestatie bestendig blijft. Het komt overigens innovatie ook ten goede als het intellectueel eigendomsrecht bij de ontwerper blijft rusten.

Kwaliteitseisen

Het ontwerpvak is een vrij beroep. Dat betekent dat ontwerpers op eigen verantwoordelijkheid en professionele onafhankelijkheid prestaties verrichten voor opdrachtgevers. Een kwaliteitscertificering, zoals ISO, is bij veel ontwerpbureaus eerder uitzondering dan regel. Er wordt wel met interne kwaliteitsmanagementsystemen gewerkt.

Professionaliteit

De BNO borgt de professionaliteit van ontwerpers. Ontwerpers kunnen alleen lid worden van de BNO:

  • met een diploma van een wo- of hbo-beroepsopleiding die is opgenomen in het Huishoudelijk Reglement van de BNO.

  • of na de beoordeling van werk door de BNO

Leden van de BNO moeten de gedragscode volgen waarin wordt verwezen naar branchegebruikelijke fatsoensnormen en professionele waardigheid.

Tip: stem uw kwaliteitseisen af op de kwaliteitsmanagementsystemen van de ontwerpsector.

2. Branche- en productbeschrijving ontwerpsector

De ontwerpsector is onderdeel van de creatieve industrie en bestaat voor een groot deel uit kleine bedrijven. Hier leest u meer over de ontwerpsector en recente en verwachte brancheontwikkelingen.

Creatieve industrie

De ontwerpsector is onderdeel van de creatieve industrie. Het kabinet heeft deze industrie als topsector  benoemd. De creatieve industrie levert een belangrijke bijdrage op het gebied van innovatie en creatieve oplossingen voor bedrijven en maatschappelijke vraagstukken.

Odoo CMS - een grote afbeelding

Creatief zakelijke dienstverlening

Ontwerp valt binnen de creatieve industrie onder creatieve zakelijke dienstverlening. In 2018:

  • behoorde 99 procent van die bedrijven tot het mkb (minder dan 250 fte).

  • was het aantal werkzame personen binnen de creatieve zakelijke dienstverlening 78.000.

Bron: Monitor topsectoren 2018, CBS

Ontwerpsector

De ontwerpsector bestaat uit veelal kleine ondernemingen. De kleinschaligheid is nodig om creativiteit, spontaniteit en flexibiliteit de benodigde ruimte te geven om zo optimaal te kunnen werken. De ontwerpsector bestaat voor ongeveer:

  • Een derde uit ontwerpbureaus

  • Twee derde uit zzp'ers

Bij grote opdrachten vergroten zij hun slagkracht door op projectbasis samen te werken.

Omzet

De gemiddelde omzet van een ontwerper (per fte):

  • zzp: 72.000 euro

  • Ontwerpbureau: 111.600 euro

Ontwerpdisciplines

Ontwerp richt zich niet alleen op het leveren van diensten en het maken van gebruiksobjecten, zoals een huisstijl of meubilair, maar ook op het ontwerpen van processen. Het gaat dus niet alleen over de buitenkant. De BNO hanteert de volgende disciplines:

Communicatie en/of grafisch ontwerp
Tot communicatie (on- & offline) en/of grafisch ontwerp, behoren alle vormen van 2D-visueel ontwerp, zoals: brand design, corporate design, grafisch ontwerp, digital creative design, webdesign, app-ontwikkeling VR-design, packaging design, letterontwerp, illustratie, animatie & infographic.

Service en/of experience design
Tot service en/of experience design behoren alle vormen van niet tastbaar ontwerp, zoals: service design, social design, strategy design, UX-design, interaction design, digital solutions & way finding.

Industrieel en/of productontwerp
Tot industrieel en/of productontwerp behoren alle vormen van 3D-ontwerp, zoals: consumentenproduct, industrieel product, verpakkingsontwerp, mode-ontwerp, textielontwerp, sieraad- en accessoire-ontwerp & vrije vormgeving.

Ruimtelijk ontwerp, interieurontwerp en/of architectuur
Tot ruimtelijk ontwerp, interieurontwerp en/of architectuur behoren alle vormen van ruimtelijk en omgevingsontwerp, zoals: expositie- en tentoonstellingsontwerp, ontwerp voor openbare ruimte, urban design, retail design & concept store design.

Recente en verwachte branche-ontwikkelingen

Enkele branche-ontwikkelingen zijn:

Topsectoren
De creatieve industrie speelt een belangrijke rol in het Topsectorenbeleid van de overheid. Topsectoren zijn gebieden waarin het Nederlandse bedrijfsleven en onderzoekscentra wereldwijd uitblinken. De overheid wil haar inkoopkracht actiever inzetten als launching customer (eerste afnemer). Diverse ministeries hebben in het kader van het Missiegedreven Topsectoren en Innovatiebeleid samen met ondernemers en kennisinstellingen een groot aantal missies vastgesteld om de Nederlandse economie te versterken binnen meerdere maatschappelijke thema’s.

Arbeidsmarkpositie
Arbeidsmarktagenda wil de arbeidsmarktpositie verbeteren van werkenden in de culturele en creatieve sector.

Goed opdrachtgeverschap
Binnen de creatieve en culturele sector is een programma ontwikkeld voor goed opdrachtgeverschap: Increasing Demand by Offering LearningS (IDOLS). Doel van het programma is het vergroten van de markt voor de culturele en creatieve sector door het ontwikkelen en professionaliseren van opdrachtgeverschap.

3. Handreikingen ontwerpsector

Visie: Intellectueel eigendomsrecht en innovatiegerichte inkooptrajecten
Bij het organiseren van een innovatiegerichte inkooptraject is het van belang om vooraf na te gaan hoe om te gaan met de intellectuele eigendomsrechten van de betrokken partijen. In deze visie geeft de vakgroep eerst een overzicht van de meest voorkomende intellectuele eigendomsrechten (hierna: IE-rechten), gevolgd door de relevante innovatiegerichte inkoopprocedures en de keuzes die kunnen worden gemaakt. (juli 2019)

Handreiking tenderkostenvergoeding
Het doel van deze handreiking van het regioteam Nood-West van het traject Beter Aanbesteden is handvatten bieden voor toepassen van tenderkostenvergoeding. Het onderwerp verdient meer aandacht en een bewustere benadering. Met deze handreiking wordt beoogd het onderwerp tenderkostenvergoeding meer in te bedden in het aanbestedingsproces. Naast de al bestaande wettelijke regels over inschrijfkosten in de Gids Proportionaliteit (GP), is deze handreiking met name bedoeld om aanbestedende diensten te helpen met het daadwerkelijk opstellen van een tenderkostenregeling. Deze kan worden vastgelegd in het eigen aanbestedingsbeleid. (oktober 2018)
Bron: Rijksoverheid

Richtsnoeren inzake innovatiegericht aanbesteden
De Europese Commissie (EC) heeft richtsnoeren gepubliceerd voor het inkopen van innovatieve oplossingen. Met deze richtsnoeren wil de EC overheden aanmoedigen overheidsinkoop strategisch te benaderen en zo innovatie te stimuleren. (mei 2018)
Bron: Europese Commissie

Dossier Pitches
Kiezen voor design is voor iedere onderneming of organisatie een belangrijke strategische beslissing, die verstrekkende consequenties kan hebben voor haar product of dienst. Het vinden van een passend ontwerpbureau is voor een opdrachtgever vaak een grote uitdaging. Daarom wordt er steeds vaker gebruikt gemaakt van een pitch. 

4. Onderzoeken ontwerpsector

Branchemonitor
Jaarlijks publiceert de BNO een branchemonitor die informatie verwerkt over zaken als omzet, bedrijfsresultaat, markten, personeel en kosten. Het doel is enerzijds een beeld te geven van de omvang en betekenis van de ontwerpsector, en anderzijds de aangesloten ontwerpers en bureaus de kans te geven hun eigen bedrijfsvoering te vergelijken met die van anderen.

Monitor topsectoren 2018
Ontwerp valt binnen de topsector creatieve industrie. In 2018 is de laatste Monitor topsectoren verschenen. Deze monitors stelde het CBS vanaf 2012 samen in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat ter ondersteuning van het topsectorenbeleid. (oktober 2018)

Adviesrapporten van BEDA
Bureau of European Design Association (BEDA) informeert politici en overheden over hoe ontwerp een belangrijke verandering en verbetering teweeg kan brengen voor de Europese concurrentiepositie en de Europese burger. BEDA publiceert regelmatig adviesrapporten. (2017)