Tekst: Edo Dijksterhuis

Het Valkhof Museum in Nijmegen heeft zichzelf opnieuw uitgevonden. Met dank aan de ontwerpbureaus die vanuit hun verschillende disciplines de inrichting van het gebouw, de opzet van de tentoonstellingen en de identiteit van de instelling volledig op de schop namen en tot een geheel wisten te smeden. 

Moeilijker dan een nieuw museum vormgeven, from scratch, is het opnieuw uitvinden van een bestaande instelling. Vooral als het een museum betreft als het Valkhof in Nijmegen, ontworpen door architectenbureau UNStudio. Dat staat op een historische plek in de stad, waar de Romeinen hun versterkingen bouwden en Karel de Grote een burcht, maar het rommelige plein ervoor deed geen eer aan dat verleden en het gebouw had zo’n gesloten uitstraling dat het de bijnaam ‘het zwembad’ kreeg.

In het museum zijn archeologische objecten van Museum Kam — met onder meer Romeinse artefacten — samengebracht met moderne en hedendaagse kunst. Hoewel het museum een aantal toptentoonstellingen op z’n naam heeft, zoals De gebroeders van Limburg (2005) en De pest (2020-2021), ontbrak het lange tijd aan een duidelijke samenhang in de programmering en ontbeerde het museum smoel.

De ontwerpers die betrokken waren bij de vier jaar durende verbouwing konden hun borst dus nat maken. Als ontwerpers van de huisstijl was thonik als eerste aan zet. Vanuit hun gebruikelijke ‘online first’-strategie begon het bureau met de website, die de basis vormt voor meer fysieke uitingen.  

Voor de archeologie hebben we een palet ontwikkeld van gedekte tinten in het donkere segment, voor de afdeling moderne en hedendaagse kunst hebben we heldere kleuren uit het middensegment gekozen.”

Hans richtte zich op de publieke ruimtes waar geen toegangskaartje voor nodig is: entreehal, café, garderobe en museumwinkel met doorkijkje naar het restauratieatelier. “Voorheen had het gebouw een gesloten uitstraling”, vertelt ze. “Ik ging voor open en uitnodigend. Ik wil mensen naar binnen trekken, ook het publiek dat gewoonlijk niet naar een museum gaat.” Daarom hing ze over de hele breedte bollampen op — “van Jasper Morrison, van wie het museum al geweldige deurklinken had die ik wilde behouden” — en is geen enkel element hoger dan 1,40 meter waardoor je overal overzicht hebt. “Helderheid staat voorop”, stelt Hans. “Je weet altijd waar je bent, ook als je niet gewend bent naar dit soort instellingen te gaan.”

De plint heeft veel rode, roze en houttinten. Als je verderop geel ziet, ben je in het auditorium of de workshopruimte. Die zijn van elkaar gescheiden door een mobiele wand zodat er meerdere invullingen mogelijk zijn. Je kunt hier lezingen of voordrachten houden voor een zittend publiek van 75 of, met de workshopruimte erbij, 115. De stoelen — de REX van Ineke Hans, Nederlands eerste statiegeldstoel in geel en voor het café in de nieuwe kleur rood — zijn stapelbaar en te verwijderen zodat een balzaal ontstaat. Ook alle andere elementen zijn inklapbaar en weg te bergen, bijvoorbeeld onder het podium.

“Vroeger werd de historische collectie boven getoond”, vertelt Roel Geurts van OPERA Amsterdam. “Die kon en mocht veel licht hebben en ging via de ramen een relatie aan met de omgeving waar de geschiedenis zich heeft afgespeeld. In de huidige opstelling hebben we verschillende soort collecties samengevoegd, dus ook papier, hout, schilderijen en andere lichtgevoelige objecten, dus hebben we dit deel beneden geplaatst in een black box waar we meer theatraal te werk konden gaan.”

Daarnaast werd ruimte gemaakt voor publieksfavorieten, die via een enquête onder bezoekers in kaart zijn gebracht. “Het wagengraf uit de prehistorie is er zo een”, vertelt Den Besten. “Maar dat is een voorwerp dat hulp nodig heeft om goed te worden begrepen. Daar hebben we een animatiefilm van mediapartner Redrum aan toegevoegd die laat zien hoe de wagen werd verbrand en in de grond belandde. Ook hebben we op verschillende plekken een vertaling gemaakt naar het heden, bijvoorbeeld door een hedendaagse viroloog aan het woord te laten in het hoofdstuk over de pest.”

OPERA Amsterdam gaf een ruimtelijke vertaling aan het verhaal van Studio Louter, op de sobere wijze die kenmerkend is voor het bureau dat inmiddels tientallen museuminterieurs op zijn naam heeft staan. Over de honderd meter lange binnenkern is een tijdlijn uitgezet, die als jaarringen glooiend over de wand ligt en alles samenbrengt: momenten uit de geschiedenis van Nijmegen en wat er gelijktijdig gebeurde op het wereldtoneel. De metaforische zeggingskracht zit in de kleurstelling van de wanden en de vorm en plaatsing van de vitrines, die gebouwd zijn door interieurbouwer Bruns.

“In het deel gewijd aan de prehistorie, met relatief kleine objecten, hebben we gekozen voor monumentale vitrines die zijn opgesteld als een zonnecirkel à la Stonehenge”, vertelt Geurts. “Het Romeinse hoofdstuk is ingedeeld als het grid van een fort: vrij staccato en heel georganiseerd maar je kunt er ook doorheen dwalen. De dominante kleur daar is terracotta. In het laatste stuk dat over de 20ste eeuw gaat en ‘op de barricaden’ heet, hebben de vitrines de vorm van versperringen en is alles rood, de kleur van passie en geweld.”

“Verder hebben wij ons op deze verdieping heel dienend opgesteld. We hebben een interactieve game toegevoegd om de bezoeker te helpen kijken naar de kunst in de context van het centrale thema emoties. Maar over het algemeen heeft hedendaagse kunst, anders dan de archeologische collectie, niet veel context nodig. Het landschap en het uitzicht zijn de context. Dus hebben we de ruimte ingericht als een redelijk klassieke white cube, die ook geoormerkt is voor tijdelijke tentoonstellingen.”

De enige grote ingreep op de bovenverdieping is de fotowand met portretten door kunstenaar Robin de Puy, die als introductie dient van de opstelling Van Binnenuit. “Het gezicht is de grens tussen de innerlijke emotie en de buitenwereld”, vertelt Den Besten. “Een oproep onder Nijmegenaren leverde ruim duizend reacties op, waaruit 34 mensen zijn geselecteerd die de vijf basisemoties uitdrukken. Wij denken heel erg vanuit de bezoeker en die is hier letterlijk opgenomen in de tentoonstelling.”

“Het is mooi hoe alles in elkaar grijpt”, vindt ook Hans. “Er is een hoge mate van consistentie, met behoud van de handschriften van de verschillende bureaus. Maar het belangrijkste is wel dat het nergens gedwongen en opgelegd aanvoelt. Het museum is nu een prettige en verwelkomende plek.”

Eentje waarin de bezoeker wordt ondergedompeld in steeds weer andere werelden, die volgens Geurts zijn “geschakeld als een bedelketting.” “Het moeilijkste was het samenbrengen en in balans brengen van de verschillende collecties. Maar het voelt nu als één globaal verhaal.”