Tekst: Viveka van de Vliet
De op 47-jarige leeftijd overleden industrieel ontwerper en interieurarchitect Kho Liang Ie (1927 — 1975) was in het buitenland bekender dan in Nederland en raakte hier onterecht in de vergetelheid. Hij laat een indrukwekkend oeuvre na van meubels, interieurontwerpen en grafische vormgeving voor onder andere Schiphol, Artifort en CAR.
Een halve eeuw later krijgt hij alsnog een podium met een groot museaal overzicht in het Stedelijk Museum Amsterdam en de documentaire van Lex Reitsma Kho Liang Ie — Ontwerper van zijn tijd die afgelopen zondag 14 juni in het Eye Filmmuseum in première ging. Hiermee zijn twee BNO-ereleden op bijzondere wijze met elkaar verbonden.
Kho Liang Ie | Still uit Kho Liang Ie — Ontwerper van zijn tijd
Voorafgaand aan de vertoning in het Eye Filmmuseum was er een Q&A. Moderator en Ie’s kleindochter Yuki Kho, sprak met grafisch vormgever en documentairemaker Lex Reitsma en drie van de vier kinderen van Kho Liang Ie: dochter Mira en zoon Eng Tie uit zijn eerste huwelijk en Eng Bo (Eng San woont in de VS) uit zijn tweede huwelijk.
Op de vraag wat hen het meest verwonderde aan hun vader antwoordde Eng Bo: “Ik was vooral verrast door zijn werklust. In slechts twintig jaar tijd heeft hij ongekend veel werk gemaakt.” Mira: “Hij snapte de tijdsgeest. Zijn werk zag er anders uit dan dat van zijn tijdgenoten. Bovendien had hij het adaptieve vermogen om alles en iedereen samen te brengen. Hij was een bruggenbouwer.” En Reitsma: “Zijn veelzijdigheid, generositeit en bescheiden opstelling; hij stelde het algemeen belang boven zijn eigen belang.”
Kho Liang Ie, bank 662, 1968 | Productie Artifort | Foto: Frans Grummer
Eng Bo begon 26 jaar geleden met de zoektocht naar het werk van zijn vader en is conservator van de Kho Liang Ie Archives. Zijn interesse werd gewekt toen Galerie VIVID in Rotterdam in 2000 een expositie over Kho Liang Ie wilde maken. “Ik had slechts een koffertje met een paar documenten”, vertelt hij. “Een groot deel van de correspondentie van mijn vader was verloren gegaan. Het pionierswerk en de gearchiveerde tapes met interviews van kunsthistorica Ineke van Ginneke, die in 1986 de eerste monografie over Kho Liang Ie schreef, waren van grote waarde.”
Eerbetoon
“Zonder deze schatbewaarder had ik de documentaire niet kunnen realiseren,” zegt de filmmaker over Eng Bo. Reitsma introduceerde Eng Bo dertien jaar geleden bij Stedelijk Museum-curator Ingeborg de Roode om te praten over een eerbetoon aan Kho Liang Ie. “Er waren twee directiewisselingen voor nodig; drie jaar geleden gaf de huidige directeur Rein Wolfs pas het startschot voor de tentoonstelling Kho Liang Ie — Mid-Century Modernist en de monografie waaraan De Roode en Eng Bo werkten.
Een memorabele scene in de film is wanneer Eng Tie vertelt dat hij tijdens het leeghalen van een kantoorpand twee lederen bankjes op straat zag staan. Ze dreigden bij het grofvuil te belanden, maar hij kon ze voor dertig gulden overnemen. Thuis kreeg hij ‘een hartverzakking’ toen hij ontdekte dat zijn vader de bankjes voor Artifort had ontworpen.
Ook treffend is de opdracht voor een modelinterieur voor een flat aan de Jan Evertsenstraat in Amsterdam-West, bedoeld voor de werkende alleenstaande vrouw. Een uitklapbed, klaptafeltje aan de muur en eettafel met stoelen worden vergezeld van de slogan ‘Alleen staan hoeft niet langer alleen zitten te zijn’.
“Het is niet eenvoudig om iemand tot leven te wekken die er niet meer is. Ik liep tegen een soort mysterie aan; we leren Kho Liang Ie niet echt persoonlijk kennen, omdat er vrijwel geen film- en audiomateriaal van hem is en hij een afwezige vader was,” zegt Reitsma, die in zijn filmportret een uitgebreid beeld schetst van zijn werkende leven.
Onderscheidende student
Oude archieffoto’s en Super 8-filmpjes tonen de jonge Ie, die in 1927 werd geboren in Magelang, Indonesië. Daar woonde de van oorsprong Chinese familie Kho al generaties lang. Op zijn 22e vertrok Ie naar Nederland om pedagogiek te studeren, maar op het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs (de voorloper van de Gerrit Rietveld Academie) voelde hij zich direct thuis. Hij studeerde af in de richting binnenhuiskunst.
Eng Bo Kho met fauteuil 653 | Ontwerp Kho Liang Ie, voor Phonogram | Productie Artifort, 1962
Ineke van Ginneke, die als gids fungeert in de documentaire: “Tijdens zijn studie onderscheidde hij zich al. Zijn ontwerp voor een drankenkastje werd gepubliceerd in het tijdschrift Goed Wonen en zijn afstudeeropdracht voor een jeugdherberg werd uitgevoerd.”
Na zijn studie werkte Ie bij de stichting Goed Wonen, waar hij tentoonstellingen, afiches en stands als ruimtelijke belevingen ontwierp. Zijn internationale doorbraak was het winnen van de gerenommeerde meubelprijsvraag in Cantù, Italië in 1957. Zes metalen meubelstukken werden uitgevoerd, tentoongesteld en gepubliceerd in het gezaghebbende tijdschrift Domus.
Maatvoering, materialen en details
Kho Liang Ie / Jan Ruigrok, stoel 305, 1958 | Productie CAR | Foto: Lex Reitsma
|
Kho Liang Ie liep dankzij zijn internationale oriëntatie voorop binnen de Nederlandse vormgeving. Hij combineerde een verfijnd oog voor detail met gevoel voor sfeer en de betekenis van de (lege) ruimte. “Misschien ontwierp hij niet eens zo anders dan zijn tijdgenoten”, meent Reitsma, “maar hij bezat een uitzonderlijk gevoel voor maatvoering en het gebruik van contrasterende materialen. Verfijnde details geven zijn ontwerpen finesse, zoals een subtiel knikje in een voorpoot.” |
“Hij bezat een uitzonderlijk gevoel voor maatvoering en het gebruik van contrasterende materialen. Verfijnde details geven zijn ontwerpen finesse, zoals een subtiel knikje in een voorpoot.”
— Lex Reitsma, filmmaker en grafisch ontwerper
Die kwaliteiten kwamen ook naar voren bij het interieurontwerp voor de vertrekhal van Schiphol in 1967. Zelfs bij zo'n omvangrijke opdracht bewees Kho Liang Ie dat hij groot kon denken zonder de menselijke maat uit het oog te verliezen. Hij en zijn team ontwierpen vrijwel alles: van meubilair en verlichting tot asbakken, lamellenplafonds, balies en telefooncellen. Met heldere zichtlijnen, neutrale kleuren en een strak interieur, creëerde hij een serene omgeving met ziteilanden, die de nerveuze vliegreiziger rust boden.
Zijn invloed rijkte verder dan zijn eigen ontwerpen. In de documentaire komen zijn generositeit en de gave zichzelf weg te cijferen naar voren. Hij had een groot internationaal netwerk, werkte onder meer voor meubelfabrikant CAR en was de belangrijkste grondlegger en protagonist van Artifort in de jaren vijftig. Hier introduceerde hij gerenommeerde buitenlandse ontwerpers, onder wie Pierre Paulin en Geoffrey Harcourt, die Reitsma sprak in zijn woonhuis in Oxfordshire.
Interieur Schiphol met zit- en tafelsysteem 720, 1965 | Productie Artifort | Foto: Jan Versnel
Altijd aan het werk
“Mijn vader was een charmante, creatieve geest die zijn tijd ver vooruit was”, zegt Eng Bo Kho. “Een workaholic ook.” Dat beeld wordt in de film bevestigd. Zijn woning, waar de lijnvoering en de meubels ten opzichte van elkaar de ruimte bepaalden, werd door zijn eerste vrouw niet zo netjes opgeruimd als de perfectionistische Kho Liang Ie wenste. Dat maakte hem soms razend. “Zijn humeur had vaak te maken met de druk van opdrachtgevers”, denkt Eng Bo. Mira: “Hij was altijd aan het werk of op reis, voor het gezin was hij de grote afwezige.”
“Mijn vader was een charmante, creatieve geest die zijn tijd ver vooruit was. Een workaholic ook.”
— Eng Bo Kho, conservator van de Kho Liang Ie Archives
Hoe zou zijn carrière zich verder hebben ontwikkeld? Eng Bo: “Ik denk dat mijn vader, die Nederland soms te benauwend vond als wereldburger, samen met architect Norman Foster een bureau in Engeland of de VS zou hebben opgezet.” Lex Reitsma ziet een andere toekomst. “Onder invloed van het postmodernisme en de invloed die de bevriende ontwerper Ettore Sottsass op hem had, denk ik dat Ie losser, gedurfder, persoonlijker en vrijer zou zijn gaan ontwerpen.”
Over Lex Reitsma
Lex Reitsma (1958) is opgeleid als grafisch ontwerper aan de Gerrit Rietveld Academie en werkt sinds 1982 als zelfstandig ontwerper. Hij ontwierp affiches, boeken, catalogi, postzegels en tentoonstellingen. Voor zijn werk voor De Nederlandse Opera, waar hij 24 jaar lang verantwoordelijk was voor de visuele identiteit, werd hij meermaals onderscheiden.
|
De laatste jaren werkt hij voornamelijk als documentairemaker en maakt hij portetten in de wereld van kunst en vormgeving. Zijn eerste documentaire was Jan Bons — Ontwerpen in vrijheid, gevolgd door De stoel van Rietveld; De stijl van het Stedelijk; Pierre Janssen — In de greep van de kunst; Wim Crouwel Modernist; Het oog dat voelt, De portretten van Koos Breukel en Een meubel om in te wonen — De huizen van Gerrit Rietveld. Deze acht documentaires zijn gemaakt in coproductie met AVROTROS en uitgezonden binnen het programma Close Up op NPO2. |
Lex Reitsma | Foto: Pram PramudjiiHiervoor kreeg hij op zondag 14 juni in Eye Filmmuseum van José Schraauwers de eerste Close-Up Oeuvreprijs. Daarnaast maakte hij Boom maakt boek — over boekontwerper Irma Boom voor Het uur van de wolf van de NTR.
Lex Reitsma is BNO-erelid.
Bekijk de documentaire
Kho Liang Ie — Ontwerper van zijn tijd was op 15 juni te zien bij AVROTROS Close Up op NPO2 en is daarna te zien op NPO Start.
Luister naar Lex Reitsma
Op vrijdag 19 juni gaat Ellen Deckwitz in gesprek met Lex Reitsma in het programma Nooit meer slapen op NPO Radio 1, van 00.00 tot 01.00 uur.
Meer over Kho Liang Ie
Meer lezen over Kho Liang Ie? De eerste monografie, Kho Liang Ie. Interieurarchitect, industrieel ontwerper van Ineke van Ginneke, verscheen in 1986.
In 2026 verschijnt Kho Liang Ie: ontwerper + interieurarchitect + netwerker, gelijktijdig met de tentoonstelling Kho Liang Ie — Mid-Century Modernist, nog tot en met 18 oktober te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam.