Tekst door Viveka van de Vliet
Met een motor die op zelf geoogst slootgas rijdt, een auto met een plastic-raffinaderij op het dak en een elektrische luchtfiets, onderzoekt Gijs Schalkx op een herkenbare en prikkelende manier onze relatie met technologie, energie en mobiliteit. Zijn artist-in-residence bij het Cleantech Park Arnhem leidde tot een overzichtsexpositie met het motto: ‘Met elke oplossing een probleem’.
Foto: Gijs Schalkx test de elektrische luchtfiets op het Cleantech Park Arnhem | Fotografie: Gabriel Giordano
De nieuwe huurder van de hoge en lichte industriële ruimte op het Cleantech Park, diende even te wachten voordat hij zijn intrek kon nemen, want kunstenaar, ontwerper en doe-het-zelver Gijs Schalkx moest afgelopen april zijn luchtfiets afkrijgen voor de expositie, gecureerd door Angelique Spaninks van MU Hybrid Art House in Eindhoven.
Foto: Gijs Schalkx|
Zijn artist-in-residence op deze locatie duurde sowieso langer dan verwacht: anderhalf jaar. Zo lang knutselde de kunstenaar aan de e-luchtfiets die hij bouwde van een oude Concorde racefiets (toepasselijke naam) en allerlei op het terrein gevonden restmaterialen. De vliegende fiets ziet er iets ‘designeriger’ uit dan zijn eerdere vervoersmiddelen, die met de hand en met liefde bewust zijn ‘ont-worpen’: de Slootmotor die methaangas oogst — zijn veelgeprezen afstudeerproject — en de auto met een eigen raffinaderij voor afvalplastic op het dak. |
De locatie is perfect voor zijn enorme werken. De elektrisch ondersteunde luchtfiets heeft vleugels met een spanwijdte van dertien meter en de op de sloop aangetroffen rode Volvo 240 past niet zomaar in een museum of galerie.
Geloofwaardig en onpraktisch
De eigenzinnige Schalkx haalt de wereld zoals we die kennen uit elkaar om uit alle onderdelen weer een nieuw, tot de verbeelding sprekend en toegankelijk ontwerp te maken. Zijn projecten functioneren net genoeg om geloofwaardig te zijn, maar zijn bewust onpraktisch. De fiets kan met een combinatie van menselijke kracht en de hulpmotor van een e-bike opstijgen, wanneer je trappend de propeller aandrijft, en de plastic verbrandende auto en de Slootmotor mogen de openbare weg op. “Het gaat mij niet om een werkelijk bruikbaar vervoersmiddel, maar dat het kan, al is het ratelend, puffend en ronkend, is wel mooi meegenomen,” zegt hij. “Bovendien: wie droomt er niet van om te kunnen vliegen?”
Foto: Schalkx' expositie 'Met elke oplossing een probleem' | Fotografie: Michèle Giebing
Zijn kunstwerken verbergen meerdere lagen. Ze zijn knutselachtig, herkenbaar en prikkelen de fantasie. Daaronder zit een laag die zichtbaar maakt waar alledaagse systemen schuren, falen of zelfs onhoudbaar zijn geworden. De werken nodigen uit tot zowel verwondering als bewustwording door kritische vragen te stellen over de manier waarop wij verantwoordelijkheid nemen voor ons handelen. Zo refereert de elektrische luchtfiets aan luchtfietserij op het Cleantech Park en aan uitvinder Daedalus, die voor zijn zoon Icarus vleugels maakte van veren en was. Maar Icarus vloog te dicht bij de zon, waardoor zijn vleugels smolten en hij in de zee stortte. Bij Schalkx’ fiets helpt de zon om op te stijgen door middel van een zonnepaneel. Daarmee laten zijn projecten je nadenken over onze drang om steeds sneller, efficiënter en verder te willen. Maar ook over hoe vanzelfsprekend we technologische vooruitgang en mobiliteit zijn gaan vinden en over het idee dat we eindeloos elektrisch kunnen rijden zonder schuldgevoel.
DIY-afvalraffinaderij
Maar ook over het blijvende gebruik van fossiele brandstoffen. De auto die een DIY-afval-olieraffinaderij op het dak heeft vat het hele systeem in één product samen en levert ook een oplossing voor het alom aanwezige afvalplastic. Het lokaal produceren van je eigen brandstof is een antwoord op de onrust bij burgers en bedrijven rond de stijgende energieprijzen en andere gevolgen van de oorlog tussen de Verenigde Staten en Israël met Iran en de afhankelijkheid van andere landen voor een groot aantal grondstoffen.
Foto: auto met een plastic-raffinaderij op het dak | Fotografie: Gijs Schalkx
De veertig jaar oude dieselauto die de kunstenaar vond op een sloop in Duitsland, is helemaal uit elkaar gehaald en provisorisch weer in elkaar gezet uit de oude onderdelen, gespijkerde houten plankjes en als pook een afgedankte Alessi-citruspers van Philippe Starck — een knipoog naar gelikt design. De Volvo rijdt zeven kilometer op een kilo afvalplastic, weet Schalkx, die de auto kon bouwen met een talentontwikkelingsbeurs van het Stimuleringsfonds.
“Het gaat mij niet om een werkelijk bruikbaar vervoersmiddel, maar dat het kan, al is het ratelend, puffend en ronkend, is wel mooi meegenomen.”
— Gijs Schalkx
Eigenaarschap
Schalkx is een technisch begaafde kunstenaar die experimenteert met behulp van YouTube-instructiefilmpjes en zodoende steeds meer leert tijdens het werken aan zijn projecten. “Ik laat de techniek achter een voertuig zien, dingen die we meestal wegstoppen en die dus onzichtbaar zijn. Daarmee bevraag ik ook hoe abstract en cijfermatig technologie en processen als de energietransitie voor velen zijn, wat we allemaal weggooien ten koste van de natuur en waarom we nauwelijks nog iets kunnen repareren.” De uitspraak: ‘If you can’t open it, you don’t own it’, past hem als gegoten. “Er is een gedragsverandering nodig; we moeten weer eigenaarschap creëren”, vindt de vijf jaar geleden afgestudeerde kunstenaar aan de TU Delft (Bouwkunde) en ArtEZ (Design).
Foto: maquette van elektrische luchtfiets | Fotografie: Gijs Schalkx
Als een strandjutter struint hij rond zijn eigen studio, iets buiten het park, en zijn tijdelijke atelier op het park. Schalkx: “Ik vind zoveel in de afvalbakken, je kunt het zo gek niet bedenken.” Intussen doet hij uitgebreid onderzoek en gebruikt vaak filosofische en technische teksten als inspiratie om zijn vele ideeën te voeden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat kunstenaars als Joost Konijn, John Körmerling en Floris Kaayk inspirerende voorbeelden voor hem zijn.
Denken door doen
Vervolgens wordt ontworpen, gebouwd en getest. “Alles zelf doen hoort bij mijn manier van werken,” zegt hij. Hij schetst nooit, maar denkt door te doen: hij maakt maquettes en schaalmodellen en daarna fysieke prototypes. Daarbij hanteert hij het motto dat elke oplossing zorgt voor weer een nieuw probleem. “Elke oplossing heeft een consequentie die ik weer moet zien op te lossen”, verklaart hij.
“We maken bewust ruimte voor een autonome blik; een kunstenaar of ontwerper met nieuwe perspectieven, kan het ecosysteem van ons park rijker, scherper en verrassender maken.”
— Jet van Zwieten, directeur Cleantech Park Arnhem
Op het negentig hectare grote Cleantech Park Arnhem werken zo’n drieduizend mensen verdeeld over 140 bedrijven — van productiebedrijven tot ontwerp- en ingenieursbureaus — aan innovaties voor de energietransitie en circulaire economie. “We maken bewust ruimte voor een autonome blik; een kunstenaar of ontwerper met nieuwe perspectieven, kan het ecosysteem van ons park rijker, scherper en verrassender maken,” meent Jet van Zwieten, directeur van de productiecampus.
Foto: maquette van elektrische luchtfiets | Fotografie: Gijs Schalkx
De residency van Gijs Schalkx is een geslaagde pilot, die werd ondersteund met een werkplek, materiaalbudget en hulp bij het realiseren en exposeren van nieuw werk. Van Zwieten wil er een structureel programma van maken, waarbij jaarlijks een kunstenaar, ontwerper, schrijver of andere creatieve verbeelder op de campus komt werken aan projecten over ontwikkelingen rond technologie, nieuwe industrie en de groene energietransitie. De expositie is voor Schalkx een springplank om elders een podium te creëren. Hij houdt lezingen, geeft workshops en droomt van een expositie in het Kröller-Müller of het Stedelijk Museum.
Tentoonstelling
Hoewel de tentoonstelling inmiddels is afgelopen, is het werk van Gijs Schalkx nog tot eind deze maand op afspraak te bezoeken in Cleantech Park Arnhem. Voor meer informatie kan je Gijs Schalkx mailen via contact@gijsschalkx.nl.