Verslag door Rosalien Manderscheid
Weerbaarheid gaat niet alleen over systemen en crisisplannen, maar juist ook over gedrag, samenwerking en vertrouwen — domeinen waarin ontwerp een belangrijke rol speelt. Hoe maak je complexe risico’s begrijpelijk? Hoe betrek je burgers? En wat vraagt dat van ontwerpers?
Vanuit dit uitgangspunt deelden Marco Zannoni (NCTV), Neele Kistemaker (Muzus) en Nynke Tromp (PONT) tijdens de laatste editie van BNO Talks op 21 mei hun perspectieven op de rol van ontwerp binnen maatschappelijke transities en publieke samenwerking.
Samenwerken aan weerbaarheid
BNO-bestuurslid Nina Timmers, Design Lead bij de Dienst Justitiële Inrichtingen, trapte de bijeenkomst af en heette iedereen welkom bij opgavehuis De Plint in hartje Den Haag: een open en transparante plek waar opgaveteams samenwerken, experimenteren en reflecteren rondom grote maatschappelijke vraagstukken. Het event werd gemodereerd door Daniëlle Arets, lector van het lectoraat Ontwerpen aan de Journalistiek bij Fontys Journalistiek.
Hybride dreigingen
Daniëlle gaf het stokje over aan Marco Zannoni, directeur Nationale Crisisbeheersing en Nationaal Crisiscoördinator bij de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Marco duidde waar de grootste opgaven liggen in het weerbaar maken van ons land voor noodsituaties. Of in zijn woorden: “militaire en hybride dreigingen”.
Dat er spanning en conflict is op het wereldtoneel, is lastig te missen. Wat het een hybride uitdaging maakt, zijn de verschillende niveaus van dreigingen: anno 2026 moeten we ook het hoofd bieden aan de effecten van technologische ontwikkelingen en exponentiële digitale transformatie. Het gaat dan ook niet alleen om fysieke veiligheid, maar ook om ecologische en economische veiligheid en sociale en politieke stabiliteit. Zo heeft de Nederlandse veiligheidsstrategie twee hoofddoelen: militaire paraatheid én maatschappelijke weerbaarheid.
Bruggen bouwen met ontwerp
“Wie bespreekt noodpakketten met zijn buurt?”, vroeg Marco. Meerdere mensen staken hun hand op. “Kijk”, zei hij, “dit was twee jaar geleden ondenkbaar”. Dat noodoplossingen steeds meer ter sprake komen, is niet vreemd als we kijken naar de noodsituaties in het nieuws. Marco noemde het hantavirus, dat de afgelopen weken veelal in de spotlight stond.
Volgens hem illustreerde de ophef over het hantavirus het belang van ontwerpkracht bij het omgaan met noodsituaties. “Vaak moeten we verschillende werelden bij elkaar brengen. In dit geval zijn dat de werelden van diplomatie en geneeskunde, die twee verschillende talen spreken. Dat is per definitie een creatieve uitdaging.”
Precies daarmee houdt Neele Kistemaker zich bezig als directeur van ontwerpstudio Muzus. Neele: “Met Muzus proberen we bruggen te bouwen tussen burgers en beleidsmakers en tussen leef- en systeemwereld.” De studio heeft meerdere projecten lopen rondom het thema maatschappelijke weerbaarheid.
“Vaak moeten we verschillende werelden bij elkaar brengen. Dat is per definitie een creatieve uitdaging.”
— Marco Zannoni, directeur NCTV
Kwetsbaar of juist sterk?
Ten eerste werkt Muzus samen met het Rode Kruis om te onderzoeken hoe hun informatieaanbod bij meer mensen kan bereiken die het nodig hebben. Neele: “Die ontwerpvraag is gaandeweg veranderd, omdat we ontdekten dat veel mensen hun eigen kwetsbaarheid in een crisis of noodsituatie überhaupt niet doorhadden. Zoals een man die zich, sinds hij een scootmobiel had, helemaal zelfredzaam voelde. Over de effecten van stroomuitval had hij nog niet nagedacht. Dus kwamen we met de nieuwe ontwerpvraag, waar we nu aan werken: hoe kun je mensen laten realiseren en vooruitdenken wat kwetsbaarheid is in een noodsituatie?” Ze noemde nog een contra-intuïtief inzicht: “mensen die nu heel kwetsbaar lijken, kunnen in noodsituaties juist relatief weerbaar zijn, omdat ze er bijvoorbeeld al aan gewend zijn om met weinig te overleven.”
“Mensen die nu heel kwetsbaar lijken, kunnen in noodsituaties juist relatief weerbaar zijn, omdat ze er bijvoorbeeld al aan gewend zijn om met weinig te overleven.”
—
Neele Kistemaker, directeur Muzus
Deze mechanismen onderzoekt Muzus ook samen met het Ministerie van Defensie. Neele: “Zij zoeken naar manieren om hun innovatiekracht in te zetten in de maatschappij. Wij zijn juist bezig met de vraag: wat als we het innovatievermogen van de samenleving kunnen inzetten om als Defensie een voorsprong te krijgen?” Helaas kwamen ze hier een soort blokkade tegen bij mensen: “die hebben vaak het idee dat ze niet de kennis of het logische perspectief hebben om Defensie verder te helpen. Terwijl dat juist is wat frisse, nieuwe ideeën oplevert. Als je op zoek gaat naar parallellen tussen jouw wereld en die van Defensie, liggen die dichter bij elkaar dan je denkt. Stel, je gaat met je gezin naar het strand op een hete dag, met kinderen en zware tassen door het mulle zand. De handige oplossingen of ideeën die een gezin daarvoor bedenkt, zijn absoluut relevant voor een militair.”
Ontwerpvraag om van te smullen
Tot slot brengt Muzus verschillende partijen samen met multidisciplinaire denktanks om te onderzoeken hoe we noodsteunpunten het best kunnen realiseren in de samenleving. Neele vindt dit een ontwerpvraag om van te smullen. “Het bevindt zich op het snijpunt van alles: je hebt met een mediahype te maken maar ook met desinformatie, en het moet goed geregeld worden vanuit het rijk, maar het gaat ook om wat je als individu kunt doen.”
Foto: BNO Talks in De Plint, Den Haag | Fotografie: Barbara van Santen
Nynke Tromp heeft als programmadirecteur bij De Publieke Ontwerppraktijk de missie om meer samenwerkingen te stimuleren tussen de overheid en ontwerpers. Nynke: “PONT gaat over ontwerpend werken in relatie tot het publieke bestuur. Het belang hiervan is heel groot. Om weerbaar samen te leven, heb je als overheid de opgave om ervoor te zorgen dat burgers mede vormgeven wat weerbaarheid voor hen betekent. Deze coalitie heeft dus de kernopgave om te kijken wat we kunnen meenemen en leren van de vele buurtinitiatieven op het gebied van ontwerpkracht, zodat die inzichten weer gebruikt kunnen worden om beleid vorm te geven.”
Voor nieuw weerbaarheidsbeleid is lang niet altijd budget beschikbaar. Toch noemde Marco eerder dat als er wél geld is, er dan nog een hoop werk bij komt om eerst te gaan bedenken hoe dat geld besteed moet worden. Nynke: “terwijl als ontwerpers worden betrokken, kunnen zij beleid juist vormgeven door het toe te passen en uit te proberen in de praktijk.”
“Als ontwerpers worden betrokken, kunnen zij beleid juist vormgeven door het toe te passen en uit te proberen in de praktijk.”
—
Nynke Tromp, programmadirecteur PONT
Een stip op de horizon
Dat er in elk geval genoeg animo is vanuit de praktijk, werd meteen geïllustreerd door meerdere mensen uit het publiek die enthousiast hun hand opstaken om te vertellen over hun betrokkenheid bij een burgerinitiatief. Nynke glimlachte: “Jullie zijn welkom als onderdeel van het gesprek. Deze praktijken samen vormen voor ons een stip op de horizon. Dat is waar we systemisch en op de lange termijn naartoe willen.”
Over de sprekers
|
Marco Zannoni is directeur Nationale Crisisbeheersing en Nationaal Crisiscoördinator bij de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Hij leidt het Nationaal Crisiscentrum (NCC) en is voorzitter van het Interdepartementaal Afstemmingsoverleg (IAO), dat crisisbesluitvorming voorbereidt. Met zijn ervaring in crisisbeheersing en weerbaarheid, opgedaan bij het COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement en Aon, coördineert hij landelijke crisisplannen, oefeningen en de samenwerking met EU, NAVO en medeoverheden. |
|
Neele Kistemaker is een van de oprichters Muzus, een ontwerpbureau gespecialiseerd in het creëren van positieve impact op welzijnsvraagstukken en maatschappelijke transities. Dit, door middel van ontwerpen die urgentie en actiebereidheid creëren rond grote thema's als armoede, gezondheid, klimaatverandering, veiligheid en sociale zekerheid. Door middel van het ontwerpen van interventies brengt zij de gebruiker de beleidswereld binnen, of geeft ze beleid op een tastbare en bruikbare manier vorm in het dagelijks leven van gewone mensen. |
|
Nynke Tromp is programmadirecteur van De Publieke Ontwerppraktijk (PONT) bij de Dutch Design Foundation en expert in het inzetten van ontwerp voor maatschappelijke en bestuurlijke transities. Ze richt zich op het ontwikkelen van een veerkrachtige en toekomstbestendige samenleving en overheid, door ontwerpinnovatie op strategisch, beleidsmatig en praktisch niveau te verbinden. |
Further reading
- De Denk vooruit-campagne, ontwikkeld en gecoördineerd door de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), gaat over de toenemende dreiging van noodsituaties zoals een landelijke stroomuitval, overstromingen of uitval van communicatie. Door ongelukken, storingen en menselijke fouten, maar ook door aanvallen van andere landen. De gevolgen van noodsituaties zijn groot en duren vaak lang. In zo’n noodsituatie is het belangrijk jij voorbereid bent. Want tijdens die eerste 3 dagen kunnen de hulpdiensten niet overal tegelijk zijn. Lees meer.
- De Publieke Ontwerp Coalitie Weerbaarheid is een initiatief dat onderzoekt hoe we de maatschappij kunnen transformeren tot actieve co-producent van haar eigen weerbaarheid. Het project brengt ontwerpers, beleidsmakers, bewoners en experts samen om de samenleving weerbaarder te maken tegen complexe maatschappelijke opgaven. Lees meer.
Over het programma Design Leadership
BNO Talks: Weerbaarheid is onderdeel van het nieuwe BNO-programma Design Leadership, dat de economische en maatschappelijke waarde van design zichtbaar en concreet maakt door design te positioneren als een essentieel onderdeel van strategische besluitvorming, innovatiekracht en duurzame groei.