Tekst door: Roel Stavorinus
In de podcast Designers Inc. en het artikel Design in de zorg ging ik op zoek naar de waarde van design binnen ’s Heeren Loo — op het niveau van de organisatie. Hoe raakt een ontwerpende manier van werken ingebed in een zorginstelling met 13.500 cliënten? In dit stuk zoomen we in op een specifieke casus. Eén project, van begin tot eind. Want de waarde van een ontwerper laat zich nergens beter zien dan in wat er gebeurt als een opdracht onderweg verandert.
Het begon met een vraag die niets met design te maken had. Het Agis Innovatiefonds — dat zorgorganisaties expliciet oproept om ontwerpers binnen te halen — deed een thematische oproep rond ouderen en hun omgeving. Hoe betrek je die omgeving om gezondheid te bevorderen? ’s Heeren Loo en ontwerpbureau Afdeling Buitengewone Zaken vertaalden dat naar een concrete insteek: hoe stimuleer je fysieke beweging bij ouder wordende cliënten?
Een heldere vraag. Een meetbaar doel. Precies het soort opdracht waar een adviesbureau goed mee uit de voeten kan.
De tool
De ontwerpers begonnen niet met een oplossing, maar met bezoeken. Een paar woningen op het zorgpark in Noordwijk, niet alleen om de doelgroep te leren kennen, maar vooral om uit te zoeken hoe je deze mensen zélf kon laten meedenken. Niet iedereen kon zich even goed verwoorden. Daaruit ontstond het idee voor een visuele gespreksmethode: een set stickers, verdeeld in categorieën als vrije tijd, vervoer en sociaal contact, waarmee cliënten een eigen kaart konden maken — het Beweeg CV.
De afbeeldingen deden iets wat woorden niet lukte. Begeleiders waren verbaasd hoe lang en geconcentreerd bewoners ermee bezig waren. En wat er bovenkwam, verraste. Een bewoner die al jaren met de trein wilde reizen. Een cliënt die wilde skiën. Wensen die tot dan toe simpelweg niet in beeld waren geweest.
De afslag
Hier had het kunnen stoppen. Stickerset af, gespreksmethode getest, vinkje. Maar tijdens de analyse gebeurde iets wat niemand had voorzien. De kaarten kregen een plek op de slaapkamer of in de woonkamer. En in de weken daarna bleven cliënten ernaar verwijzen. De wensen verdwenen niet in een la — ze hingen aan de muur en bleven leven. Daarmee ontstond een nieuwe vraag, en die kwam van de begeleiders zelf: leuk dat we dit nu weten, maar dit kunnen we niet allemaal alleen.
Hier zit een verschil dat makkelijk over het hoofd wordt gezien. Een adviseur levert een antwoord op de oorspronkelijke vraag: stimuleer beweging, hier is je rapport. Een ontwerper merkt dat de vraag onderweg is opgeschoven, en handelt daarnaar. ’s Heeren Loo liet de oorspronkelijke opdracht — fysieke beweging — los en stelde een betere: hoe gebruik je de behoeften van een bewoner als startpunt om met de omgeving te kijken hoe je ze waar kunt maken? Niemand had daarom gevraagd. En toch lag daar de opbrengst.
Van inventariseren naar activeren
Het resultaat heet (Ver)Ken je Netwerk. Op het eerste gezicht een netwerkkaart zoals de zorg die al kent: wie staat er om de cliënt heen, en hoe dichtbij? Zo’n kaart wordt doorgaans één keer ingevuld en verdwijnt dan in de la.
Het verschil zit in gebruik en doel. (Ver)Ken je Netwerk brengt het netwerk niet in kaart om het te kénnen, maar om het te activeren. Daarom begint het niet met namen rond de cliënt, maar met diezelfde visuele behoeftenkaart. Pas daarna komt de vraag wie een rol kan spelen — en niet alleen ‘wie ken je’, maar ‘wat kan deze persoon betekenen voor déze wens’. De stickerset die ooit bedoeld was als praatmiddel, werd het fundament onder een heel andere manier van werken.
De echte drempel
Toch is een goede kaart niet hetzelfde als een vervulde wens. Dat bleek in de fase die volgde. Het lastige aan tien cliënten met tien verschillende wensen is dat er maar één manier is om ze waar te maken: samenwerken. En samenwerken zit niet vanzelfsprekend in het DNA van de zorgprofessional — niet uit onwil, maar omdat hun reflex is om te ontzorgen, om het zélf te doen. De telefoon pakken om het netwerk in te schakelen voelt als een drempel.
Het ontwerpteam behandelde die drempels niet als een gegeven, maar als ontwerpopgave. Er kwamen werkvormen waarin professionals, verwanten en vrijwilligers al doende leerden: een gedachtekapper om je eigen beperkende blik weg te knippen, een spel om te leren doorvragen, een risicoladder om het samen eens te worden over wat een verantwoord risico is. Skiën mag eng zijn — maar nooit een risico nemen betekent ook nooit van de bank af komen.
En dan, soms, het moment waar je het voor doet. Een begeleider ontdekte via het Beweeg CV dat een cliënt dol was op klassieke muziek. Dat werd de aanleiding voor een gesprek met de ouders, en zo kwam de broer van de cliënt — die dezelfde passie deelt — na jaren weer in beeld. Hij komt sindsdien geregeld langs om samen muziek te luisteren.
Wat dit zegt over design
Geen enkele opdrachtgever vraagt om een omweg. Toch was het de omweg die telde. De waarde van de ontwerper zat niet in het keurig beantwoorden van de vraag over beweging, maar in de bereidheid die vraag te laten varen toen het materiaal iets beters liet zien.
Misschien is dat wat een ontwerpende aanpak toevoegt aan een organisatie die gewend is te redeneren vanuit wat er al is. Niet een mooier antwoord op de gestelde vraag. Maar het vermogen om op tijd te merken dat het de verkeerde vraag was.