Tekst door Edo Dijksterhuis

Voor het onlangs gelanceerde Dd Yearbook ’25–’26 sprak Edo Dijksterhuis met conceptueel kunstenaar Eva Mels, ontwerpbureau Modem en ontwerper en onderzoeker Vera van der Burg. Waar Eva AI gebruikt als verlengstuk van haar fotografie, zet Modem het in om ontwerp te democratiseren, en daagt Vera AI uit als sparringpartner in haar creatieve proces.   

Voor haar afstudeerproject aan de Gerrit Rietveld Academie gebruikte ze het programma Midjourney. Met tweeregelige prompts liet ze beelden produceren van schelpafdrukken die miljoenen jaren oud ogen. “Fossielen zijn de allereerste registratie van de werkelijkheid”, verklaart ze haar onderwerpkeuze. “Ze reiken ons handvatten aan om het verleden te begrijpen, het heden te verklaren en de toekomst te voorspellen. Maar AI gaat met die werkelijkheid aan de haal.”

De fossielen van Eva zien er op het eerste gezicht echt genoeg uit. Ze zijn haarscherp in beeld gebracht in geruststellend zwart-wit, tegen een zwarte achtergrond. Zoals we gewend zijn van wetenschappelijke publicaties. “Het voelt vertrouwd”, erkent ze. “Maar als je beter kijkt, zie je dat al die schelpen iets geks hebben. Als de kijker vertraagt en zich verdiept in het beeld dan ziet hij wat het eigenlijk is. En dat het niet klopt. De afbeelding niet, maar ook de manier van maken niet.”

Wat Eva vooral stoort, zijn de leegheid en vluchtigheid van AI-beelden. “Ze zijn synthetisch, geboren uit pixels en onderdeel van een digitale stroom.” Door ze om te zetten in iets fysieks, eigent zij zich die beelden toe. Op ‘ouderwets’ analoge wijze maakt ze unieke prints. “Dat voelt heel delicaat. Er kan zoveel misgaan, en iedere keuze die ik in het ontwikkelproces maak, is zichtbaar. Als promptschrijver ben ik niet de maker en eigenaar van de AI-beelden, maar deze prints zijn wel echt van mij.”

In de toekomst zal Eva AI blijven gebruiken als gereedschap. Maar een medium wil ze het niet noemen. “Anderzijds: bij de uitvinding van de fotografie werd hetzelfde gezegd. En dat groeide in vrij korte tijd uit tot een op zichzelf staand medium, dat ik heb gestudeerd aan de academie. Het oordeel is afhankelijk van context en tijd. En van ons, die de beelden lezen en verwerken.” 

Al vroeg voorzag Modem de explosieve groei van beeldgenererende AI, en besloot daar zelf ook mee aan de slag te gaan. Dat leverde de Dream Recorder op, een apparaat voor op het nachtkastje. Bij het ontwaken activeer je met een druk op de knop een microfoon en beschrijf je je droom. Vervolgens worden de woorden omgezet in videobeelden. “We hebben er een low fidelity-esthetiek op toegepast, want je droomt natuurlijk niet in HD”, verklaart Bas de warme wolligheid van het resultaat.

Modem koos voor dromen omdat ze een universeel fenomeen zijn. “Ook mijn dochter van vijf snapte meteen wat we maakten: een dromenvanger. Zelfs het NOS Jeugdjournaal besteedde aandacht aan ons project. De Dream Recorder spreekt tot de verbeelding.”

Volgens Bas is met opzet gekozen voor een speech to text-model. “In het ritme van gesproken taal worden spontaan verbanden gelegd. Naarmate de technologie verbetert — en met AI gaat dat exponentieel — wordt de verbeeldingskracht van de Dream Recorder groter. Binnen vijf jaar kun je je droom omzetten in een complete speelfilm in de stijl van een regisseur naar keuze, met acteurs die jij passend vindt.”

De rol van de ontwerper zal volgens Bas fundamenteel veranderen in de komende jaren. “Ontwerpen wordt steeds meer geautomatiseerd, en daarmee toegankelijk voor een breder publiek. Die radicale democratisering heeft consequenties voor het ontwerpvak. Iets wat veel ontwerpers nog niet doorhebben.”

Modem zelf stopt in 2030. “We zijn opgezet als tijdelijk experiment — om te onderzoeken wat een hedendaags ontwerpbureau kan zijn of zou moeten zijn”, verklaart hij. “Wat we zien is dat de intentie van de ontwerper steeds belangrijker wordt, ten koste van het eigenlijke ontwerp. De ontwerper van de toekomst is meer een denker dan een maker.”

Jaren voordat ChatGPT breed toegankelijk werd, zette zij als student van de Design Academy Eindhoven een objectherkenningsmodel in, dat haar eigen creaties moest interpreteren. Een volgende stap, AI-reflectie op materiaal en materiaalgebruik, lag voor de hand. In de zomer van 2026 rondt Vera vijf jaar onderzoek aan de TU Delft af. Eén hoofdstuk in haar proefschrift is gewijd aan From Text-to-Clay, een project dat ze uitvoerde tijdens een werkperiode in het Europees Keramisch Werkcentrum (EKWC).

Om haar AI-model te trainen maakte Vera gebruik van de keramiek die ze zelf acht jaar geleden gemaakt had. “Die had ik al op een dataset-achtige manier gefotografeerd en annoteerde ik vervolgens als ‘porselein’, ‘crèmekleurig’ of ‘lijkt op virus’. Door prompts te gebruiken als sadness en jealousy ging ik zoeken ik in de moeilijk voor te stellen ruimte die het systeem zelf invult. Veel van de gegenereerde beelden bleken niet te kloppen. Er zaten onmogelijke verbindingen in, of het licht leek van twee kanten te komen waardoor je niet kon zien of iets een bolling of een holte is.”

Toch werden die beelden het startpunt voor elf nieuwe sculpturen, die op hun beurt een dataset vormden. Na weer een rondje fotograferen en annoteren voerde Vera deze terug in het systeem, dat ze vervolgens nogmaals in klei interpreteerde. “In wezen kun je dat eindeloos vaak doen”, zegt ze. “Ik had het graag nog één keer gedaan, maar mijn tijd in het EKWC was op.”

Het resulterende werk zou Vera waarschijnlijk niet gemaakt hebben zonder AI. Zo had ze niet kunnen verzinnen dat ‘jaloezie’ keramisch vertaald wordt in een bakjes-achtige vorm en ‘surrealisme’ een dansende structuur oplevert. “Het zijn heel complexe vormen met gaten en geraamtes, totaal niet intuïtief voor klei”, vertelt ze. “Door het werken met het systeem realiseerde ik me dat ik een eigen stijl heb. En dat ik mezelf daar voorbij kan pushen. In het creatieve proces is AI een spiegel of een sparringpartner, een zelfreflexief stuk gereedschap.”