Tekst door Viveka van de Vliet
Komovo startte in 2018 als strategisch ontwerpbureau en maakte dit jaar een grote stap: het werd een creatieve werknemerscoöperatie van ontwerpers, onderzoekers, sociologen en systeemdenkers met een groeiend netwerk van mensen, gemeenschappen en organisaties die zich inzetten voor een zorgzame samenleving. “Met deze coöperatieve manier van democratisch werken, laten we anderen in de ontwerpsector zien dat er een goed alternatief is.”
Foto: Participatory futuring, een toekomst voor iedereen maak je samen
“Het mooiste deel van ons verhaal begon anderhalf jaar geleden”, zegt Jesse Geurtsen, die samen met Sanne Keizer en Ties Schotel en nog vier medestudenten en vrienden in 2018 Komovo oprichtte, nog tijdens hun bachelor Industrieel Ontwerpen aan de TU Delft. “We vonden de projecten leuk, maar hadden veel meer zin om voor echte klanten te werken.” De luxe was dat ze meteen na het afstuderen soepel doorstroomden in de praktijk.
Ze bleven met z’n drieën over en waren een VOF. Om te groeien vroegen ze zich af of ze het gebaande pad moesten inslaan: een besloten vennootschap met een holdingstructuur en aandeelhouders. “Op die manier kun je ondernemen, scherm je intellectueel eigendom af en beperk je persoonlijke risico’s. De default is: als je wilt groeien moet je werknemers in dienst nemen. Daarmee creëer je ongelijkheid op de werkvloer.”
Geen baas zijn
"Wij streven juist naar een zorgzame toekomst waarin het draait om hoe wij ons tot elkaar en de natuur verhouden. Een democratische manier van werken is daar onderdeel van. Practice what we preach dus; we willen geen baas zijn met mensen onder ons”, zegt Schotel.
“Isabelle Fereras, professor sociologie aan de University of Louvain, zei: ‘Firms are political entities with global impact, and must be governed as such: democratically’. Met andere woorden: we leven in een democratie, maar werk is vaak georganiseeerd als een autocratie”, zeggen Geurtsen en Schotel. “Daarom hebben wij een reis gemaakt naar een andere manier van werken, waarbij gedeelde verantwoordelijkheid, solidariteit en gelijkwaardigheid de belangrijkste waarden zijn.”
Foto: Bos op Poten, bewegende bomen in de stad verbinden buurten
Aangezien de ontwerpers weinig voorbeelden kenden van bureaus die op die manier zijn georganiseerd, geen bedrijfskundige expertise hadden en daarom niet precies wisten hoe ze dit het beste konden organiseren, gingen ze naar lezingen en spraken veel mensen. Een van die lezingen was van De Loods Architecten in Brabant, sindsdien het grote voorbeeld voor Komovo. Met Daan Peters, de 78-jarige oprichter, heeft de creatieve werknemerscoöperatie nog regelmatig contact.
Het architectenbureau richtte al veertig jaar geleden de organisatie in als coöperatie. Nu zou je ze pioniers noemen, maar destijds deden meer organisaties dat. De Loods Architecten is alleen een van de weinige bureaus die deze coöperatieve structuur heeft behouden. “Zij gaven zo helder weer hoe ze dat doen. Het voelt alsof we het stokje van hen overnemen”, zegt Schotel.
Gedeelde verantwoordelijkheid
Geïnspireerd door deze en ook andere voorbeelden van organisaties en coöperaties, zoals Constitutie voor de Commons, Meent Coop, We Are Stewards en Odin, kiest Komovo - dat toepasselijk ‘samen bewegen’ betekent - voor een werknemerscoöperatie met een platte organisatiestructuur en gedeelde verantwoordelijkheid. In tegenstelling tot bijvoorbeeld sommige steward-owned bedrijven, scheidt Komovo zeggenschap niet van winstrecht. “Wij kiezen voor gemaximeerd winstrecht voor werknemers, zodat iedereen de vruchten kan plukken van het mogelijke succes, zonder dat het een drijfveer wordt van de organisatie”, legt Schotel uit. Beslissingen worden op een sociocratische manier gemaakt op basis van consent; een voorstel gaat door zodra er geen zwaarwegende bezwaren zijn.
Bij Komovo zijn er wel bestuurders “met de rol om alles wat daarbij komt kijken te regelen en daarna het stokje door te geven”, zeggen ze. “Het opent een luikje om anders te kijken naar organisaties. De werkelijke ‘macht’ ligt bij de Algemene Leden Vergadering (ALV), waarin alle werknemers zitten en het bestuur het strategisch plan en de cijfers moet verantwoorden naar haar leden, net zoals bij de BNO.”
“De structuur van een werknemerscoöperatie heeft alle voordelen om onze idealen te kunnen praktiseren.”
Idealen praktiseren
Met al deze ingrediënten bevat de creatieve coöperatie alles wat Komovo voor ogen heeft. “De structuur maakt het mogelijk om onze idealen te praktiseren”, zegt Geurtsen. “Een goed voorbeeld is Demo Dialoog, dat over een vitale democratie en meer dialoog met elkaar gaat. Het zou gek zijn als wij niet volgens die waarden zouden werken.” “Het moet kloppen”, vult Schotel aan.
Een andere belangrijke stap die Komovo maakte, is om missiegedreven te werken, net als hun voorbeelden doen. Waar het eerst van project naar project werkte, zet het nu duurzame verbeeldingskracht en creativiteit in voor een zorgzame toekomst.
De leden van de creatieve coöperatie creëren ideeën en toekomstverhalen, speculatieve verbeeldingen die de zorgzame toekomst tot leven wekken en invoelbaar maken in co-creatie met schrijvers en filosofen. Vanuit de gezamenlijke pot kunnen ze besluiten of ze een lezing organiseren of van de toekomstverhalen een boek maken, zolang het past bij hun missie.
Foto: Maak Rimpels, een buurtbeweging waarmee je als oudere zelfstandig én verbonden blijft in zorgzame gemeenschappen.
Initiatieven met duurzame betrokkenheid
Een echte bijdrage aan een zorgzame toekomst vraagt om langdurige betrokkenheid. Daarom is Komovo meer in initiatieven gaan denken. Soms zijn die gestart door anderen, zoals het geval is met Maak Rimpels, waar Komovo al langere tijd nauw bij betrokken is. Dit initiatief is een buurtbeweging waarin ouderen zelfstandig én verbonden blijven in zorgzame gemeenschappen gericht op collectieve preventieve zorg. Hiervoor werken partijen als zorgverzekeraars, welzijnsorganisaties en gemeenten samen.
Andere voorbeelden zijn Bos op Poten, Sociale Stenen en Demo Dialoog. Demo Dialoog versterkt de dialoogcultuur door vanuit wederkerigheid straatgesprekken te voeren over waar mensen zich zorgen over maken, inclusief een dialoogkit met stiften en stoepkrijt. Kika van Dorth van Komovo is de aanjager van het experiment dat zich als een olievlek kan verspreiden en uitgroeien tot een beweging die langdurig blijft bestaan, ook zonder Komovo.
In sommige initiatieven werkt Komovo samen met opdrachtgevers, zoals het ministerie van Sociale Zaken, het Sociaal en Cultureel Planbureau en het RIVM, aan participatief en toekomstgericht beleid. Ze brengen burgers aan tafel en werken vanuit het principe: ‘niet over mensen, maar met mensen’ en dragen bij aan nieuwe vormen van samenwerking, participatie en besluitvorming.
“Ontwerpers kunnen met hun verbeeldingskracht een belangrijke bijdrage leveren aan de zoektocht naar een alternatief voor het kapitalisme.”
Alternatief systeem voor kapitalisme
Het streven naar een zorgzame samenleving komt voort uit een persoonlijke drijfveer. Geurtsen is opgevoed door zorgzame mensen, zegt hij, met zijn oma en ook moeder als grote voorbeelden. “Het zorgen voor elkaar zit in de Indische cultuur, evenals gastvrijheid en altruisme.” Schotel wordt gedreven door nieuwsgierigheid naar het waarom, zoals waarom er zoveel ongelijkheid bestaat dat door systemen in stand wordt gehouden. Geurtsen vervolgt: “Ik hou van systemic design, maar we vergeten wel eens wat de ideologieën achter de systemen zijn en welke ideeën onze werkelijkheid vormen. Het met onze verbeeldingskracht zoeken naar ideeën voor collectieve zorgzame systemen als alternatief voor het kapitalisme, is de grootste ontwerpuitdaging van deze tijd.”
Foto: Toogdag
Als ze die zorgzame toekomst verbeelden, hoe ziet die er idealiter uit? Schotel: “De economie van de meenten bestaat uit een weefsel van buurtgemeenschappen, coöperaties en netwerken, die allemaal tot doel hebben om voor elkaar en voor de wereld te zorgen.” Geurtsen: “De gemeenschapseconomie is gebaseerd op solidariteit, veerkracht en behoud van natuurlijke bronnen. De schreeuwers hebben het niet voor het zeggen, maar elke stem kan worden gehoord en systemen activeren mensen om het goede te doen.”
Manifest
“Deze beweging wordt steeds krachtiger”, zegt Schotel. “Komovo maakt deel uit van dit groeiende weefsel en schrijft aan een manifest met als standpunt: ‘we gebruiken onze verbeeldingskracht en ontwerpen voor, met en als onderdeel van gemeenschappen: Design with(in) the commons’.